Hơn 50 năm tuổi đời, 31 năm hoạt động cách mạng đầy sôi nổi, gian truân trong đó có nhiều năm đấu tranh trong nhà tù đế quốc, Hồ Tùng Mậu là một trong những chiến sỹ cộng sản tiền bối, tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam; là người học trò, cộng sự gần gũi, đắc lực, tin cậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đồng chí Hồ Tùng Mậu tên thật là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15/6/1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình và dòng họ có truyền thống yêu nước và khoa bảng, Hồ Bá Cự sớm mang trong mình những khát khao và hoài bão lớn. Sau một thời gian dạy học ở huyện Thanh Chương (Nghệ An), Hồ Bá Cự quyết định bỏ nghề dạy học để có điều kiện hoạt động cách mạng.

Chân dung đồng chí Hồ Tùng Mậu 

Hành trình cách mạng của đồng chí Hồ Tùng Mậu bắt đầu từ chuyến đi ra nước ngoài vào tháng 4/1920. Ba năm sau, ông cùng các thanh niên yêu nước thành lập Tâm Tâm xã nhằm đấu tranh giải phóng dân tộc. Đến tháng 11/1924, khi Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô tới Quảng Châu (Trung Quốc) tiếp xúc và kết nạp một số thành viên của Tâm Tâm xã vào tổ chức Cộng sản Đoàn (1925) để làm hạt nhân tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên - một trong những tổ chức cách mạng tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam sau này. Đồng chí Hồ Tùng Mậu là một trong những thành viên tích cực trong việc phát triển tổ chức, trở thành một trong những hạt nhân xúc tiến mở rộng tổ chức cách mạng; là người học trò đắc lực, người cộng sự tin cậy của Nguyễn Ái Quốc trong thời gian Người ở Quảng Châu (Trung Quốc).

Tháng 5/1929, tại Đại hội Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên lần thứ nhất, đồng chí Hồ Tùng Mậu được Đại hội bầu làm ủy viên chính thức của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Cuối năm 1929, sau khi sang Hồng Kông, Đồng chí gia nhập An Nam Cộng sản Đảng, đồng thời tích cực vận động cho sự hợp nhất các tổ chức cộng sản thành một đảng duy nhất.

Trong giai đoạn này, ông trở thành người học trò đắc lực, người cộng sự tin cậy của Nguyễn Ái Quốc. Đồng chí đã tích cực tham gia tổ chức các lớp huấn luyện chính trị đặc biệt tại Quảng Châu, trực tiếp làm trợ giảng, dịch tài liệu, hướng dẫn học viên thảo luận và tham gia xuất bản tuần báo Thanh niên. Tại Đại hội lần thứ nhất của Hội vào năm 1929, ông được bầu làm Ủy viên chính thức của Tổng bộ và sau đó gia nhập An Nam Cộng sản Đảng.

Khi Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào mùa Xuân năm 1930, đồng chí Hồ Tùng Mậu đóng vai trò là thư ký hội nghị, có đóng góp to lớn vào việc hợp nhất ba tổ chức Đảng trong nước thành một chính đảng, chấm dứt sự khủng hoảng tổ chức lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

Không dừng lại ở đó, vào tháng 6/1931, khi Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc bị bắt tại Hồng Kông, đồng chí Hồ Tùng Mậu là người đã liên hệ với Hội Quốc tế Cứu tế Đỏ và luật sư Loseby để bào chữa cho Người. Vì hoạt động này, ông bị nhà cầm quyền Hồng Kông bắt giam, trục xuất khỏi Hồng Kông vì không đủ chứng cứ buộc tội và sau đó bị mật thám Pháp đón lõng tại Thượng Hải, giải về nước kết án tù chung thân.

Từ năm 1933 đến năm 1941, bị giam cầm qua các nhà tù khắc nghiệt như Hỏa Lò, Kon Tum, Buôn Ma Thuột, đồng chí Hồ Tùng Mậu luôn là trung tâm đoàn kết, giữ vững khí tiết kiên trung. Ông chủ trương giữ nghiêm kỷ luật nội bộ, khôn khéo tránh những âm mưu khiêu khích của địch, đấu tranh đòi cải thiện đời sống và biến nhà tù thành trường học chính trị cho các bạn tù.

Năm 1941, sau khi được trả tự do, tuy bị quản thúc, Đồng chí vẫn tìm cách bắt liên lạc với Đảng, tiếp tục hoạt động cách mạng và tích cực tham gia chuẩn bị lực lượng cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền và đóng góp quan trọng vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại các tỉnh miền Trung.

Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tiếp tục được Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiều trọng trách lớn: phụ trách Trường Quân chính ở Nhượng Bạn (Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh) để đào tạo hàng trăm cán bộ quân sự cho lực lượng Vệ quốc đoàn, đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu IV, kiêm Ủy viên Thường vụ Liên khu ủy. Trên cương vị này, ông đã sâu sát thực tế, củng cố kiện toàn tổ chức Đảng tại các tỉnh Bắc Trung Bộ.

Ngày 18/12/1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 138/B-SL thành lập Ban Thanh tra Chính phủ trực thuộc Phủ Thủ tướng và Sắc lệnh số 138/C-SL cử đồng chí Hồ Tùng Mậu giữ chức Tổng Thanh tra.

Đầu năm 1950, Trung ương Đảng và Chính phủ quyết định thành lập "Hội Việt - Hoa hữu nghị", đồng chí Hồ Tùng Mậu được phân công là Hội trưởng đầu tiên của Hội này.

Tháng 2/1951, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, đồng chí Hồ Tùng Mậu được bầu làm Uỷ viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Ngày 23/7/1951 trên đường vào Liên khu IV công tác, tại thị trấn Còng (Thanh Hóa) đồng chí Hồ Tùng Mậu đã bị máy bay địch phát hiện, đuổi bắn và hy sinh.

Để ghi nhớ những cống hiến này, Đảng và Nhà nước đã truy tặng ông Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh và nhiều huân, huy chương cao quý khác. Tên đồng chí được đặt tên đường ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Huế, TP. Vinh...

Kỷ niệm 130 năm ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 15/6/2026) là dịp để toàn Đảng, toàn dân tri ân một nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu, tấm gương đạo đức cách mạng mẫu mực, người đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch.

Bùi Huế sưu tầm