Trong không gian văn hóa châu thổ sông Hồng, Ninh Bình được xem là vùng đất có chiều sâu lịch sử và mật độ di sản dày đặc. Từ thời Đinh - Tiền Lê đến Lý -Trần, nơi đây từng là trung tâm chính trị, văn hóa của quốc gia Đại Cồ Việt, để lại hệ thống di tích lịch sử, tôn giáo, tín ngưỡng phong phú, gắn với nhiều sự kiện và nhân vật lịch sử quan trọng.
Từ thời Đinh - Tiền Lê - Lý - Trần, Ninh Bình đã là trung tâm Phật giáo của các nhà nước Đại Cồ Việt - Đại Việt, với các ngôi quốc tự thời Đinh (chùa Nhất Trụ), các đại danh lam kiêm tiểu hành cung thời Lý (Chương Sơn, Đọi Sơn), trung tâm Phật giáo thời Trần (chùa Phổ Minh, hành cung Thiên Trường, hành cung Vũ Lâm). Đến nay Ninh Bình vẫn là một trung tâm Phật giáo lớn của cả nước với các tự viện nổi tiếng trong nước và quốc tế như chùa Bái Đính, chùa Tam Chúc,… Các tín ngưỡng dân gian mang đậm bản sắc tộc người của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ được bảo lưu của nhiều thế hệ, tiêu biểu là Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt với Ninh Bình là trung tâm với Quần thể Phủ Dầy, phủ Nấp, đền Dâu, phủ Đồi Ngang, đền Lảnh Giang…
Theo thống kê, Ninh Bình hiện có 5.071 di tích được kiểm kê, trong đó có 1.106 di tích đã xếp hạng (01 di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, 10 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích quốc gia và 832 di tích cấp tỉnh).
Không gian du lịch tâm linh của Ninh Bình còn được nâng tầm nhờ sự kết hợp hài hòa giữa di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên. Du khách khi đến chiêm bái tại các điểm tâm linh thường kết hợp tham quan di sản thiên nhiên và danh thắng như Quần thể danh thắng Tràng An, tạo nên những hành trình du lịch vừa mang ý nghĩa tâm linh vừa giàu trải nghiệm. Thực tế cho thấy, du khách không chỉ đến chiêm bái tại các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng mà còn có thể tham quan các di tích lịch sử, khám phá cảnh quan thiên nhiên, trải nghiệm văn hóa cộng đồng và thưởng thức ẩm thực địa phương. Sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh, văn hóa và sinh thái đã góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho điểm đến Ninh Bình.
Một cơ hội mới cho phát triển du lịch tâm linh của địa phương cũng được mở ra khi không gian phát triển của tỉnh ngày càng được mở rộng thông qua liên kết vùng. Theo các chuyên gia, sự kết nối giữa các trung tâm di sản và tôn giáo, tín ngưỡng nổi tiếng như Quần thể danh thắng Tràng An, Nhà thờ đá Phát Diệm, Phủ Dầy và Chùa Tam Chúc có thể hình thành những trục hành hương văn hóa quy mô vùng, tạo nên các sản phẩm du lịch đặc sắc mang tầm quốc gia và quốc tế.
Trong định hướng phát triển của tỉnh, việc phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm thúc đẩy kinh tế dịch vụ và nâng cao vị thế của điểm đến. Với định hướng phát triển rõ ràng cùng những lợi thế nổi trội về tài nguyên di sản, du lịch tâm linh Ninh Bình đang từng bước khẳng định vai trò là một trong những sản phẩm đặc trưng của địa phương. Khi được tổ chức và khai thác theo hướng bền vững, loại hình du lịch này không chỉ góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống mà còn trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong giai đoạn mới.
Hồng Loan
