Năm 2014 Quần thể danh thắng Tràng An ngày đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc ghi danh là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới với những giá trị nổi bật vượt trội toàn cầu về: (1)Về Quá trình tiến hoá địa chất, địa mạo đại diện cho sự hình thành và kiến tạo vỏ trái đất; (2)Về Thẩm mỹ của cảnh quan tự nhiên tồn tại qua hàng triệu năm; (3) Về Quá trình định cư, thích ứng liên tục của con người hơn 3 vạn năm lịch sử. Trở thành di sản "kép" hỗn hợp đầu tiên và duy nhất cho đến nay của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Trong những năm qua mô hình hợp tác công- tư trong quản lý di sản đã phát huy hiệu quả rõ nét. Người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ du lịch mà còn trực tiếp bảo vệ, gìn giữ cảnh quan, môi trường và giá trị văn hóa. Chính sự tham gia này đã tạo nên tính bền vững cho mô hình phát triển, giúp di sản “sống” trong đời sống cộng đồng. Thực tế, nếu quy hoạch là nền tảng, thì tư duy “kinh tế di sản” chính là động lực nội sinh để hiện thực hóa khát vọng phát triển, giá trị kinh tế của Quần thể danh thắng Tràng An không chỉ nằm ở doanh thu du lịch, mà còn bao gồm giá trị sinh thái, khảo cổ, văn hóa, tín ngưỡng và hệ sinh thái xã hội. Đây chính là cấu trúc giá trị đa chiều, tạo nên sức cạnh tranh nổi bật, riêng có và bền vững. Do vậy, công tác Quy hoạch bảo quản, tu bổ và bảo tồn Quần thể danh thắng Tràng An là nhiệm vụ thường xuyên.

Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An – Tam Cốc – Bích Động thuộc Quần thể danh thắng Tràng An được được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 705/QĐ-TTg ngày 21/4/2026 với phạm vi gần 9.663ha, bao gồm cả vùng lõi và vùng đệm, xác lập một cấu trúc không gian phát triển chặt chẽ, khoa học, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Điểm cốt lõi của quy hoạch là định hình rõ triết lý phát triển: bảo tồn di sản không tách rời phát triển, mà chính là nền tảng để phát triển bền vững. Mục tiêu được xác định nhất quán: vừa bảo tồn các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Tràng An, vừa đưa khu danh thắng trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn của Việt Nam và quốc tế, là động lực phát triển du lịch của toàn vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Quy hoạch thiết lập hệ thống phân vùng chức năng rõ ràng. Vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt với các khu vực cảnh quan thiên nhiên, di tích khảo cổ, hệ sinh thái karst và rừng đặc dụng; mọi tác động xây dựng đều bị kiểm soát chặt chẽ nhằm đảm bảo tính toàn vẹn và xác thực của di sản. Các khu vực phát triển du lịch được tổ chức có kiểm soát, ưu tiên các loại hình du lịch sinh thái, trải nghiệm và nghiên cứu, hạn chế tối đa các hoạt động gây tổn hại tới môi trường tự nhiên và cấu trúc di sản.

Vùng đệm được định hướng là không gian chuyển tiếp, bảo tồn và triển khai các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái gắn với sinh kế người dân. Nguyên tắc “bảo tồn toàn vẹn – phát triển hài hòa – cộng đồng đồng hành” được xác lập như một trụ cột quản trị di sản hiện đại, bảo đảm cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Với lượng khách tăng cao việc kiểm soát chặt chẽ năng lực chịu tải du lịch. Thay vì phát triển theo chiều rộng, quy hoạch hướng tới nâng cao chất lượng trải nghiệm, phân luồng khách, giảm áp lực lên vùng lõi, đồng thời lan tỏa lợi ích kinh tế ra toàn bộ không gian di sản. Đây là bước chuyển từ tư duy “khai thác tài nguyên” sang “quản trị tài nguyên” theo chuẩn mực quốc tế./.

Hồng Loan