【Dubai Palace】📎 Link vào Dubai Casino Mobile mới nhất 2026 ✔️

Đái tháo đường (ĐTĐ) đang trở thành một trong những bệnh lý mạn tính nguy hiểm và gia tăng nhanh trên toàn cầu. Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh, bệnh còn gây gánh nặng lớn cho gia đình và xã hội bởi những biến chứng nghiêm trọng như tim mạch, suy thận, mù lòa hay đột quỵ. Đáng chú ý, yếu tố di truyền được xem là “mắt xích quan trọng” làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh ở nhiều người, đặc biệt khi trong gia đình đã có người thân mắc đái tháo đường.

1. Đái tháo đường gia tăng nhanh trên toàn thế giới và tại Việt Nam

- Trên Thế giới:

Theo Báo cáo mới nhất của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF) – Atlas Đái tháo đường năm 2025, tỉ lệ mắc đái tháo đường trên thế giới là 11,1% tương đương 1 trong 9 người trưởng thành (20–79 tuổi) đang sống chung với bệnh đái tháo đường và hơn 4 trong 10 người trong số đó không biết mình mắc bệnh. Dự báo đến năm 2050, 1 trong 8 người trưởng thành tương đương khoảng 853 triệu người sẽ mắc đái tháo đường — tăng 46% so với hiện nay.

+ ĐTĐ típ 1: Năm 2022, có khoảng 8,75 triệu người mắc ĐTĐ típ 1 trên toàn cầu. Riêng năm 2022 có thêm 530.000 ca mắc mới ở mọi lứa tuổi. Tỉ lệ mắc cao nhất được ghi nhận tại Phần Lan (52,2/100.000 người).

- Tại Việt Nam:

+ Tỷ lệ mắc bệnh cũng đang tăng nhanh ở mức báo động. Nếu năm 1990, tỷ lệ mắc tại Hà Nội chỉ khoảng 1,1% thì đến năm 2012, tỷ lệ hiện mắc trên toàn quốc ở người trưởng thành đã tăng lên 5,42%; Năm 2020 đã tăng lên 7,3%; năm 2024 khoảng 2,5 triệu người. Dự tính tới năm 2050 sẽ lên khoảng 2,7 triệu người.

+ Tỷ lệ tiền đái tháo đường là 17,8%. Trong đó điều cần hết sức quan tâm đó là tỉ lệ người mắc đái tháo đường chưa được chẩn đoán tại Việt Nam hiện còn hơn 60%. Có hơn một nửa số người trưởng thành chưa bao giờ được làm xét nghiệm đường huyết để phát hiện bệnh đái tháo đường.

+ Không chỉ người lớn, bệnh đái tháo đường típ 1 ở trẻ em cũng có xu hướng gia tăng. Hiện ước tính nước ta có gần 2.000 trẻ được chẩn đoán mắc bệnh. Số lượng ca mắc mới tại Bệnh viện Nhi Trung ương có xu hướng gia tăng, khoảng 60-95 trẻ mắc mới mỗi năm (giai đoạn 2017-2023).

2. Yếu tố di truyền – nguy cơ tiềm ẩn không nên xem nhẹ:

- Đái tháo đường típ 1: Di truyền kết hợp tự miễn

+ Đái tháo đường típ 1 xảy ra khi tế bào beta của tụy bị phá hủy, dẫn đến thiếu hụt insulin hoàn toàn. Đây là bệnh có liên quan chặt chẽ đến yếu tố di truyền và cơ chế tự miễn.

+ Trong cộng đồng, nguy cơ mắc bệnh khoảng 0,4%, nhưng nếu có anh, chị, em ruột mắc bệnh, nguy cơ tăng lên 6–7%. Nếu cha mắc bệnh, nguy cơ ở con khoảng 6–9%; nếu mẹ mắc bệnh, nguy cơ khoảng 1,3–4%. Đặc biệt, ở các cặp sinh đôi cùng trứng, tỷ lệ cùng mắc bệnh có thể trên 70%.

+ Nhiều gen liên quan đã được xác định như vùng HLA trên nhiễm sắc thể 6p21, gen INS, PTPN22 hay CTLA-4. Tuy nhiên, yếu tố môi trường như nhiễm virus, chế độ ăn uống hoặc độc tố hóa học cũng có thể kích hoạt bệnh ở những người mang sẵn cơ địa di truyền.

- Đái tháo đường típ 2: Mối liên hệ di truyền rất mạnh.

+ Đái tháo đường típ 2 là thể bệnh phổ biến nhất hiện nay. Bệnh xảy ra do tình trạng kháng insulin kết hợp với thiếu hụt insulin tương đối.

+ Khoảng 80% người mắc đái tháo đường típ 2 có bố hoặc mẹ mắc bệnh. Điều này cho thấy vai trò rất lớn của yếu tố di truyền. Bên cạnh đó, thừa cân, béo phì, ít vận động, ăn uống không lành mạnh và tuổi cao càng làm tăng nguy cơ xuất hiện bệnh sớm hơn.

+ Đặc biệt béo bụng (vòng bụng nam > 90cm, vòng bụng nữ >80cm) có liên quan mật thiết đến yếu tố cơ địa và di truyền, làm gia tăng acid béo trong máu và thúc đẩy tình trạng kháng insulin.

- Đái tháo đường thai kỳ: Cảnh báo cho phụ nữ mang thai.

+ Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ, thường ở 3 tháng giữa hoặc cuối thai kỳ.

+ Những phụ nữ có người thân mắc đái tháo đường, thừa cân béo phì, từng sinh con to hoặc có tiền sử đái tháo đường thai kỳ sẽ có nguy cơ cao hơn. Nếu không được phát hiện sớm, bệnh có thể ảnh hưởng đến cả mẹ và thai nhi.

- Đái tháo đường đơn gen – dạng bệnh mang tính gia đình rõ rệt

+ Một số trường hợp đái tháo đường ở người trẻ là do đột biến đơn gen, thường gọi là MODY hoặc đái tháo đường sơ sinh. Chiếm 1-4% các trường hợp ĐTĐ ở người trẻ.

+ Đây là nhóm bệnh có tính di truyền rất cao, khoảng 90% trường hợp có bố hoặc mẹ mắc bệnh. Các gen thường gặp gồm HNF1A, HNF4A, GCK, HNF1B…

+ Việc phát hiện đúng thể bệnh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và hiệu quả hơn.

3. Phát hiện sớm – chìa khóa bảo vệ sức khỏe:

Nhiều người cho rằng có yếu tố di truyền thì chắc chắn sẽ mắc bệnh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hoàn toàn có thể phòng ngừa hoặc làm chậm xuất hiện bệnh nếu phát hiện sớm và thay đổi lối sống hợp lý.

- Chủ động tầm soát khi có nguy cơ cao:

+ Theo khuyến cáo của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, người từ 40 tuổi trở lên hoặc có yếu tố nguy cơ nên tầm soát đường huyết ít nhất mỗi năm một lần (ADA, 2023).

+ Những người có người bố mẹ, anh chị em ruột mắc đái tháo đường cần kiểm tra sức khỏe định kỳ và tầm soát đường huyết sớm hơn.

+ Người trưởng thành có BMI ≥ 23 kèm yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh cần được kiểm tra ngay.

+ Phụ nữ từng bị đái tháo đường thai kỳ cần xét nghiệm lại mỗi 1–3 năm để phát hiện sớm nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường típ 2.

+ Ở trẻ em có nghi ngờ đái tháo đường đơn gen, xét nghiệm di truyền phân tử giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị tối ưu.

4. Lối sống lành mạnh giúp giảm nguy cơ mắc bệnh

Các chuyên gia cho rằng có tới 70% trường hợp đái tháo đường típ 2 có thể phòng ngừa hoặc trì hoãn nếu duy trì lối sống khoa học.

Một số biện pháp quan trọng:

+ Ăn uống hợp lý: hạn chế đường, nước ngọt, chất béo bão hòa; tăng rau xanh, trái cây ít ngọt và ngũ cốc nguyên hạt.

+ Tăng cường vận động thể lực ít nhất 150 phút mỗi tuần (hoặc 30 phút mỗi ngày).

+ Kiểm soát cân nặng hợp lý: Giảm 5-10% trọng lượng cơ thể ở người thừa cân giúp cải thiện đáng kể tình trạng kháng insulin, đặc biệt giảm mỡ bụng.

+ Có một “công thức vàng” rất đơn giản, dễ nhớ nhưng vô cùng quan trọng trong phòng ngừa Đái tháo đường, đó là: 7 – 8 – 9.

‣ 7: Đường huyết lúc đói duy trì dưới 7 mmol/L.

‣ 8: Vòng bụng của nữ giới nên dưới 80 cm.

‣ 9: Vòng bụng của nam giới nên dưới 90 cm.

* Chỉ cần ghi nhớ và duy trì tốt “7 – 8 – 9”, bạn đã góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa và kiểm soát Đái tháo đường.

+ Ngủ đủ giấc, hạn chế căng thẳng kéo dài.

+ Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm tiền đái tháo đường.

+ Đối với trẻ có nguy cơ cao mắc đái tháo đường típ 1, việc xét nghiệm các tự kháng thể như GAD65, IA2 hoặc ZnT8 có thể giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, ngay cả khi chưa có triệu chứng lâm sàng.

* Thông điệp truyền thông:

👉 Di truyền có thể làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường, nhưng không quyết định hoàn toàn số phận sức khỏe của mỗi người. Chủ động tầm soát, phát hiện sớm và duy trì lối sống lành mạnh chính là “lá chắn” hiệu quả giúp phòng ngừa và kiểm soát bệnh.

👉 Để biết bạn có mắc Đái tháo đường hay không, cách chính xác và đáng tin cậy nhất là thực hiện xét nghiệm đường huyết.

👉 Hãy quan tâm đến sức khỏe của bản thân và gia đình ngay từ hôm nay, đặc biệt khi trong nhà đã có người mắc đái tháo đường. Phát hiện sớm – điều trị kịp thời – sống khỏe mỗi ngày.

Đỗ Thị Kim Hường – BV Nội tiết Nam Định