TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ QUYỀN CON NGƯỜI, Ý NGHĨA TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

Quyền con người là một giá trị phổ quát của nhân loại, đồng thời là thước đo trình độ phát triển văn minh của mỗi quốc gia. Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm tiếp cận, tiếp thu và phát triển sáng tạo tư tưởng về quyền con người, gắn với thực tiễn đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới. Tư tưởng của Người không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang ý nghĩa thời đại sâu sắc, là trung tâm, mục tiêu và động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người là hệ thống các quan điểm khoa học, khách quan, toàn diện, biện chứng kết tinh từ giá trị văn hoá, văn hiến hàng nghìn năm của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại về con người, giải phóng con người; hệ thống lý luận khoa học và phát triển về quyền con người đặc sắc, là các quyền, nhu cầu, lợi ích, xuất phát từ phẩm giá vốn có, tự nhiên của mỗi người, với tư cách là cá nhân, thành viên cộng đồng, dân tộc và nhân loại. Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người được thể hiện:

Thứ nhất, quyền con người gắn liền với quyền dân tộc. Một trong những đóng góp nổi bật của Hồ Chí Minh là khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa quyền con người và quyền dân tộc. Theo Người, trong điều kiện các dân tộc bị áp bức, mất độc lập thì quyền con người không thể được bảo đảm. Vì vậy, giải phóng dân tộc là điều kiện tiên quyết để thực hiện quyền con người. Tư tưởng này được thể hiện rõ trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1945, khi Người trích dẫn và phát triển các giá trị của Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ năm 1776 và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của nước Pháp năm 1791 để khẳng định quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc của dân tộc Việt Nam. 

Thứ hai, quyền con người không chỉ giới hạn ở các quyền tự nhiên vốn có, quyền sống, quyền tồn tại mà được thể hiện trên tất cả các lĩnh vực dân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội. Người không chỉ đề cao các quyền tự do cá nhân như tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, mà còn đặc biệt quan tâm đến các quyền kinh tế, xã hội như quyền được học tập, lao động, chăm sóc sức khỏe. Người nhấn mạnh: “Chúng ta tranh được tự do, độc lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do, độc lập cũng không làm gì. Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ”⁽¹⁾ và “nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”⁽²⁾. Quan điểm này thể hiện rõ bản chất nhân văn sâu sắc và định hướng phát triển lấy con người làm trung tâm. 

Thứ ba, quyền con người được đảm bảo bằng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người. Theo Người, một Nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân phải đặt quyền và lợi ích của nhân dân lên hàng đầu, đồng thời xây dựng hệ thống pháp luật công bằng, minh bạch để bảo vệ các quyền đó. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ, chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới là con đường giải phóng nhân loại khỏi bị áp bức, bóc lột và mang lại các quyền con người cơ bản cho đa số nhân dân lao động. Người nói: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” ⁽³⁾ và “Chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân làm chủ” ⁽⁴⁾. 

Tư tưởng của Người về quyền con người góp phần làm phong phú thêm lý luận về quyền con người trên thế giới, thể hiện rõ tính nhân văn, tiến bộ và phù hợp với xu thế phát triển chung của nhân loại, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người tiếp tục có ý nghĩa quan trọng:

 Một là, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người định hướng cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Trong đó, Nhân dân là chủ thể của quyền con người và bảo đảm quyền con người là mục tiêu, động lực của công cuộc đổi mới, cải cách hành chính, hoàn thiện thể chế trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Nhất là thời điểm hiện nay, sau sáp nhập các đơn vị hành chính, nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người đang đặt ra như: quyền tiếp cận dịch vụ công, quyền tham gia quản lý nhà nước, khi quy mô đơn vị hành chính lớn hơn, số lượng đại diện dân cử giảm tương đối, nguy cơ “xa dân” có thể xuất hiện nếu không có cơ chế phù hợp... Trong bối cảnh đó, tư tưởng của Hồ Chí Minh về quyền con người đòi hỏi mọi quyết sách phải lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm không vì mục tiêu tinh gọn mà làm suy giảm khả năng thụ hưởng quyền của người dân.

Hai là, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người góp phần đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Hiện nay, một số thế lực lợi dụng vấn đề “nhân quyền” để gây sức ép, can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia, thì tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để khẳng định lập trường đúng đắn, nhất quán của Việt Nam. Tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định quyền con người trước hết phải gắn với quyền dân tộc cơ bản - quyền được sống trong độc lập, tự do. Đây chính là điểm khác biệt căn bản so với các quan điểm xuyên tạc, cố tình tách rời quyền con người khỏi bối cảnh lịch sử - chính trị cụ thể để áp đặt tiêu chuẩn mang tính chủ quan. Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng khẳng định tính toàn diện và thực chất của quyền con người, qua đó bác bỏ cách tiếp cận phiến diện, chỉ nhấn mạnh một số quyền dân sự, chính trị mà coi nhẹ các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Thực tiễn Việt Nam, quyền con người được bảo đảm thông qua các thành tựu cụ thể như xóa đói giảm nghèo, mở rộng giáo dục, chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an sinh xã hội. Đây là những minh chứng sinh động cho quan điểm “lấy con người làm trung tâm”, đồng thời là cơ sở thực tiễn vững chắc để phản bác các luận điệu thiếu khách quan. Tư tưởng Hồ Chí Minh còn định hướng phương thức đấu tranh phù hợp: kết hợp chặt chẽ giữa lập luận lý luận và thực tiễn phát triển. Không chỉ dừng lại ở phản bác bằng lý lẽ, chính những thành tựu phát triển bền vững, ổn định chính trị - xã hội và sự đồng thuận của nhân dân là minh chứng thuyết phục nhất, góp phần làm thất bại các quan điểm sai trái, thù địch. Như vậy, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận, mà còn là “công cụ mềm” quan trọng để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững chủ quyền quốc gia và củng cố vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. 

Ba là, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người thúc đẩy phát triển con người toàn diện. Theo Người, mục tiêu cao nhất của sự nghiệp cách mạng không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất và năng lực xã hội. Do đó, các chính sách phát triển kinh tế, xã hội hiện nay ngày càng đặt con người ở vị trí trung tâm, thể hiện ở việc chú trọng nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm an sinh xã hội, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ công cơ bản - những nội dung cốt lõi của quyền con người. Tuy nhiên, trong thực tiễn việc hiện thực hóa mục tiêu này đang đứng trước nhiều thách thức. Mâu thuẫn giữa yêu cầu tăng trưởng kinh tế nhanh với nhiệm vụ bảo vệ môi trường, vấn đề bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội phát triển, sự chênh lệch giữa các vùng, miền, giữa các nhóm xã hội về thu nhập, giáo dục, y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ công có thể làm hạn chế cơ hội phát triển toàn diện của con người. Ngoài ra, những thách thức mới cũng xuất hiện như khoảng cách số, nguy cơ mất việc làm do tự động hóa, hay áp lực thích ứng với môi trường lao động mới. Những yếu tố này đòi hỏi Nhà nước phải có chính sách điều tiết phù hợp nhằm bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận nguồn lực phát triển, không bị bỏ lại phía sau.

Từ đó có thể thấy, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở việc khẳng định vai trò trung tâm của con người, mà còn phải cụ thể hóa bằng các chính sách phát triển bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường; đồng thời chú trọng thu hẹp khoảng cách phát triển, bảo đảm quyền con người được thực hiện một cách thực chất và toàn diện. 

Bốn là, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người nâng cao khả năng thích ứng với các thách thức mới. Các vấn đề như: quyền riêng tư trong môi trường số, quyền tiếp cận thông tin, bình đẳng giới, biến đổi khí hậu… đòi hỏi vận dụng linh hoạt tư tưởng của Người để giải quyết hài hòa giữa phát triển và bảo đảm quyền con người. Đặc biệt, khi thực hiện chuyển đổi số và chính quyền điện tử làm phát sinh nhiều vấn đề mới như: quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân, khoảng cách số, quyền tiếp cận thông tin. Vì vậy, vận dụng tư tưởng của Hồ Chí Minh về quyền con người, cần xác định rõ: chuyển đổi số không chỉ là hiện đại hóa công cụ quản lý, mà phải là mở rộng và nâng cao chất lượng thực hiện quyền con người.

Từ những vấn đề thực tiễn nêu trên, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh đặt ra một số yêu cầu: Hoàn thiện pháp luật về quyền con người theo hướng cụ thể, khả thi, dễ thực hiện, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như dữ liệu số, môi trường, an sinh xã hội. Đổi mới phương thức quản trị nhà nước theo hướng phục vụ, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo. Tăng cường cơ chế giám sát và phản biện xã hội, bảo đảm người dân thực sự tham gia vào quá trình quản lý nhà nước. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, nhất là ở cấp cơ sở sau sáp nhập, đáp ứng yêu cầu mới.

Tóm lại, trong bối cảnh hiện nay, tư tưởng của Hồ Chí Minh về quyền con người không chỉ mang giá trị định hướng mà còn là công cụ lý luận để nhận diện và giải quyết các vấn đề thực tiễn mới phát sinh. Đặc biệt, trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy và chuyển đổi mô hình quản trị, việc bảo đảm quyền con người cần được đặt ở vị trí trung tâm, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển.

          Nguyễn Thị Phương

Khoa Nhà nước & Pháp luật