Không gian thực hành di sản Mo Mường ở Ninh Bình

Không gian văn hóa Mường và sự hiện diện của Mo Mường ở Ninh Bình

Trên địa bàn tỉnh hiện có gần 30.000 người Mường sinh sống, tập trung chủ yếu tại 06 xã, phường Cúc Phương, Phú Long, Phú Sơn, Gia Lâm, Nho Quan, phường Yên Sơn. Đồng bào dân tộc Mường ở Ninh Bình là cư dân bản địa, sinh sống tập trung từ lâu đời, với hệ thống làng bản, phong tục tập quán và đời sống văn hóa truyền thống còn được bảo lưu tương đối rõ nét, sở hữu nhiều di sản văn hóa có giá trị đặc sắc. Có 21 di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc Mường đã được đưa vào Danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh. Một số di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của người Mường trên địa bàn tỉnh Ninh Bình như: Mo Mường, Tiếng nói của người Mường Kỳ Lão ở Bản Cả, Bản Sau, Bản Ao xã Phú Long, hát ru con (phường Yên Sơn), lễ cơm mới, lễ cưới của người Mường (phường Yên Sơn), hát đúm (xã Phú Long, xã Cúc Phương), hát Sắc bùa, Văn hóa cồng chiêng (xã Phú Sơn), lễ xuống đồng, lễ hội đầu xuân, ném còn (xã Phú Long)…

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Mường, Mo Mường có vị trí đặc biệt quan trọng, giữ vai trò trung tâm, gắn với các nghi lễ vòng đời của con người, đặc biệt là nghi lễ tang ma. Đối với người Mường, “ở đâu có người Mường, ở đó có Mo Mường”, bởi Mo gắn liền với các nghi lễ quan trọng, đặc biệt là nghi lễ tang ma – nghi lễ cuối cùng và thiêng liêng nhất trong vòng đời mỗi con người. Thông qua Mo Mường, người Mường lý giải về sự hình thành của vũ trụ, nguồn gốc con người, quy luật sinh - tử, cũng như mối quan hệ giữa con người với cộng đồng, tổ tiên và thế giới tự nhiên. Có thể nói, Mo Mường vừa là nghi lễ tâm linh, vừa là kho tàng tri thức dân gian được tích lũy, lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ trình Sư trước khi tiến hành làm Mo của người Mường Kỳ Lão (xã Phú Long)

Giá trị văn hóa - nhân văn đặc sắc của Mo Mường

Mo Mường không chỉ đơn thuần là những bài cúng hay lời khấn trong nghi lễ, mà là một hệ thống diễn xướng dân gian hoàn chỉnh, bao gồm lời Mo, không gian thực hành và chủ thể thực hành là các thầy Mo. Thông qua Mo Mường, người Mường thể hiện đậm nét thế giới quan, nhân sinh quan, quan niệm về sự sống và cái chết, về đạo lý làm người, về nghĩa tình gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Đặc biệt, các áng Mo lớn như Mo Đẻ đất - đẻ nước mang giá trị sử thi và triết lý sâu sắc, kể về sự hình thành trời đất, sự ra đời của con người và các dân tộc, quá trình lập bản, lập mường và xây dựng cuộc sống. Qua diễn xướng Mo, những giá trị đạo đức truyền thống như lòng hiếu thảo, tinh thần đoàn kết, sự cần cù lao động và lối sống hài hòa với thiên nhiên được truyền dạy một cách tự nhiên, bền bỉ trong cộng đồng.

Ngoài giá trị tâm linh và nhân văn, Mo Mường còn hàm chứa nhiều tri thức dân gian quý báu về lịch pháp, y học cổ truyền, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn và tổ chức nghi lễ. Những tri thức này không chỉ có giá trị đối với cộng đồng người Mường mà còn góp phần làm phong phú kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam.

Thực hành Mo trong lễ giỗ của người Mường ở Ninh Bình

Thực trạng bảo tồn và thực hành Mo Mường hiện nay

Mo Mường là di sản văn hóa tinh thần vô cùng quý giá của người Mường. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, diễn xướng Mo Mường bị coi là hoạt động mê tín dị đoan, bị cấm thực hành nên đã dần mai một, đặc biệt là những vùng người Mường sinh sống và giao lưu mạnh mẽ với người Kinh cũng như những vùng Mường chịu ảnh hưởng của Thiên chúa giáo. Điều đó dẫn đến một thực trạng, bên cạnh nhiều địa phương của người Mường ở Ninh Bình vẫn còn bảo lưu khá tốt việc thực hành di sản Mo Mường (ở các xã Cúc Phương, Phú Long, Phú Sơn... ) thì cũng có nhiều nơi Mo Mường đã thất truyền hoàn toàn trong đời sống (ở các xã Yên Quang, Văn Phương, ¾ xã Quảng Lạc cũ...). Cùng với quá trình hội nhập, Mo Mường ở Ninh Bình còn chịu tác động từ nhiều phía, làm cho quá trình mai một Mo Mường diễn ra ngày càng nhanh chóng. Có thể hình dung hiện trạng Mo Mường ở Ninh Bình trên một số phương diện:

Nội dung diễn xướng: Xưa kia, nghi lễ mo tang ma của người Mường thường kéo dài từ 1 đến 3 đêm (đám ma nhà Lang có thể kéo dài 6 đêm). Với thời gian như vậy, các bài/cuông mo được trình bày đầy đủ, bài bản, đặc biệt là cuông mo Đẻ đất đẻ nước có thể trình bày cả một đêm, thậm chí là nhiều đêm. Hiện nay, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang nên đám ma kéo dài không quá 48 tiếng. Do vậy, việc thực hành mo tang ma thường chỉ diễn ra trong một ngày một đêm, vì thế rất nhiều cuông mo/bài mo đã phải lược bỏ bớt nội dung hoặc một số cuông mo bị bỏ hoàn toàn (như cuông Đẻ đất đẻ nước, Mo lên trời, Thi giầu thi nghèo...). Các cuông mo bắt buộc phải giữ, là phần mo Lên trời chuộc khố, xin đuông; Mo nhìn mả Đống, Mo lìa (mo nhắn)... bởi nếu không thực hiện các cuông mo này hồn người chết sẽ không được xem xét ở cửa Lang Thiên Đồng, không xin được chấm sổ ở cửa Lang Thiên Vị, không được đi thăm và chào bố mẹ ông bà tổ tiên và không được nhận họ hàng bên ma sau khi chết cũng như không có chỗ cư trú ở các đống mả. 

Số lượng thầy Mo: Theo số liệu kiểm kê di sản Mo Mường trên địa bàn tỉnh Ninh Bình hiện có 08 thầy Mo chính còn thường xuyên thực hành di sản văn hóa Mo Mường (những Thầy Mo đứng chính trong một nghi lễ mo tang ma). Bên cạnh đội ngũ thầy Mo chính còn có những thầy Mo phụ (thầy mo học việc, đạo tràng) thuộc dòng nổ mo cũng là những người rất am hiểu về Mo Mường, đặc biệt về mo tang ma. Hiện nay, số lượng thầy Mo – những người nắm giữ và thực hành di sản – ngày càng ít, phần lớn đã cao tuổi, sức khỏe hạn chế, trong khi lực lượng kế cận còn rất mỏng. Việc truyền dạy Mo chủ yếu vẫn theo hình thức truyền khẩu, phụ thuộc vào trí nhớ và tâm huyết của từng cá nhân, chưa được hệ thống hóa một cách đầy đủ, khoa học. Nhiều nghi lễ Mo đã bị giản lược về thời gian và nội dung để phù hợp với nếp sống văn minh trong việc tang và điều kiện kinh tế của các gia đình.

Thực hành Mo trong tang ma của người Mường Kỳ Lão, xã Phú Long

Không gian thực hành Mo Mường cũng bị thu hẹp, chủ yếu còn duy trì tại một số xã có đông đồng bào Mường sinh sống như Cúc Phương, Phú Long, phường Yên Sơn. Ở nhiều địa bàn khác, Mo Mường đã mai một hoặc không còn được thực hành thường xuyên, dẫn đến nguy cơ thất truyền những áng Mo quý giá.

Khấn Thanh Thư trong thực hành Mo Mường ở xã Cúc Phương

Việc truyền dạy di sản Mo Mường: Từ trước đến nay, việc truyền dạy thực hành di sản Mo Mường trong cộng đồng được thực hiện một cách tự nguyện, chủ yếu qua hình thức truyền miệng, quan sát tham dự và thực hành nghề tại các đêm phụ mo. Một số thầy Mo đã chép lại nội dung những roóng mo, cuông mo bằng cách dùng tiếng Việt ghi âm tiếng Mường hoặc quay video những buổi thực hành mo để lưu giữ nghi lễ và làm tài liệu cho các thế hệ học trò sau này. Tuy nhiên, công việc này chỉ mang tính tự phát của các thầy Mo, việc ghi lại các bài mo còn mang tính chất tùy hứng, lộn xộn (thầy Mo nhớ đến đâu chép ra đến đó, rồi sau đó nhớ thêm lại chép vào một đoạn khác, nên các bài mo không được xắp xếp theo thứ tự).

Để di sản văn hóa phi vật thể Mo Mường ở Ninh Bình được bảo tồn bền vững và phát huy giá trị trong đời sống đương đại, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó lấy cộng đồng người Mường làm chủ thể trung tâm, đồng thời tăng cường vai trò quản lý, định hướng của Nhà nước. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của Mo Mường; coi cộng đồng là chủ thể trung tâm trong bảo tồn di sản. Bên cạnh đó, cần tăng cường sưu tầm, tư liệu hóa, số hóa các áng Mo, nghi lễ Mo; xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và truyền dạy di sản. Việc có chính sách tôn vinh, đãi ngộ, hỗ trợ nghệ nhân và khuyến khích thế hệ trẻ tham gia học tập, thực hành Mo Mường là yếu tố then chốt để đảm bảo tính kế thừa của di sản.

Mo Mường là di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, kết tinh trí tuệ, tâm hồn và bản sắc của đồng bào dân tộc Mường ở Ninh Bình. Bảo tồn và phát huy giá trị Mo Mường không chỉ là trách nhiệm của các cấp chính quyền và ngành văn hóa, mà còn là trách nhiệm chung của cộng đồng và toàn xã hội. Với sự quan tâm, chỉ đạo kịp thời và cách làm bài bản, phù hợp, di sản Mo Mường sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và phát huy giá trị trong đời sống xã hội, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc và phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh Ninh Bình trong giai đoạn hiện nay./.

Quách Hương-Phòng DSVH