Khu nhà tưởng niệm Nam Cao

Cuộc đời nhà văn Nam Cao

Nhà văn Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri. Ông sinh ngày 29 tháng 10 năm 1917 tại làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, phủ Lý Nhân, huyện Nam Xang (nay là xã Nam Xang, tỉnh Ninh Bình). Ông hy sinh ngày 30 tháng 11 năm 1951 khi đang trên đường đi công tác vận động thuế nông nghiệp tại cánh đồng Miễu Giáp, xã Gia Trấn, huyện Gia Viễn. Nam Cao là một nhà văn lớn của Việt Nam, là đại diện xuất sắc nhất và tiêu biểu nhất cho nền văn học hiện thực phê phán. Quá trình sáng tác Nhà văn đã lấy nhiều bút danh khác nhau: Thuý Rư­, Nhiêu Khê, Xuân Du, nhà văn Nam Cao đã để lại cho nền văn học Việt Nam các tác phẩm nổi tiếng nh­ư: Đôi lứa xứng đôi, Đôi mắt, Sống mòn, Đợi chờ, Cái lò gạch...Nhiều tác phẩm của Ông đã đ­ược dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới và được chuyển thể trong tác phẩm điện ảnh nổi tiếng như “Làng Vũ Đại ngày ấy” đã đi sâu vào tâm trí nhiều người, trải qua nhiều năm tháng vẫn có sức hấp dẫn và cuốn hút đặc biệt. Các nhân vật: Chí Phèo, Thị Nở, Lão Hạc, Bá Kiến... đã trở thành những nhân vật điển hình của thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám, cùng với những hình ảnh khó quên của vùng đồng bằng chiêm trũng Ninh Bình như: bát cháo hành, vườn chuối, lò gạch ven sông...

 Thời kỳ Cách mạng kháng chiến, ông trở thành người chiến sỹ trên mặt trận văn hoá tư tưởng của Đảng và có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp báo chí cách mạng Việt Nam. Ông là Chủ bút của nhiều tờ báo lớn như tờ “Xung Phong”, “Giữ nước”, “Cờ chiến thắng” … Nam Cao còn tham gia viết tin bài và hợp tác in ấn, phát hành với các tờ báo để phục vụ công tác thông tin, tuyên truyền, tập hợp quần chúng nhân dân tham gia vào tổ chức chính quyền Việt Minh.

Trong sự nghiệp của mình, ông đã đ­ược tặng th­ưởng nhiều danh hiệu: Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I, năm 1996, truy tặng danh hiệu Lão thành cách mạng tháng 3 năm 2011.

Cụm di tích Mộ - Khu lưu niệm Nam Cao

Để tri ân và tôn vinh công lao đóng góp xuất sắc của Nhà văn, những năm qua, các cấp, các ngành từ Trung ư­ơng đến địa ph­ương tỉnh Hà Nam cũ đã tổ chức nhiều hoạt động tôn vinh cuộc đời và sự nghiệp của Nhà văn Nam Cao như: Tổ chức Hội thảo khoa học về sự nghiệp văn học và cuộc đời Nam Cao năm 1985, Hội thảo khoa học về Nam Cao năm 1991; Tổ chức lễ kỷ niệm ngày sinh, ngày mất của Nhà văn; xuất bản các tác phẩm viết về Nam Cao. Đặc biệt hành trình “Tìm lại Nam Cao” được Hiệp hội Câu lạc bộ Unesco Việt Nam, Bộ Lao động Thương binh - Xã hội, Hội Nhà văn Việt Nam, Báo Nhân dân tổ chức đã tìm thấy mộ của Nhà văn an táng tại nghĩa trang huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Ngày 18 tháng 1 năm 1998 di hài Nhà văn - Liệt sỹ Nam Cao đã đ­ược đ­ưa về quê nhà (xã Hoà Hậu - Lý Nhân), nơi mà ông đã sống, sáng tác và làm nên những tác phẩm văn học đi cùng năm tháng.

 Năm 2001, công trình Nhà tưởng niệm Nhà văn được khởi công trên khu đất rộng hơn 5.000m2, đến năm 2004 thì hoàn thành đúng dịp kỷ niệm 53 năm ngày Nhà văn hy sinh. Năm 2011, nhân kỷ niệm 60 năm ngày mất Nhà văn, các tài liệu, hiện vật gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của Nhà văn được sưu tầm, sắp đặt lại trong không gian nhà tưởng niệm theo 4 mảng: Quê hương và gia đình; Cuộc đời và sự nghiệp; Tìm lại Nam Cao và Những hoạt động tưởng niệm, tôn vinh Nhà văn.

Đến năm 2011, Tài xỉu Sicbo - Dubai Palace Casino nhân dân tỉnh Hà Nam (cũ) đã phê duyệt nhiệm vụ thiết kế quy hoạch chi tiết xây dựng tỉ lệ 1/500 Điểm Nổ hũ Kho tàng Dubai link moi nhân văn tưởng niệm Nhà văn-Liệt sỹ Nam Cao với diện tích khoảng 13,9 ha với nhiều công trình phụ trợ. Năm 2021, Tài xỉu Sicbo - Dubai Palace Casino nhân dân huyện Lý Nhân (cũ) đã phê duyệt dự án cải tạo, sửa chữa, chỉnh trang Nhà tưởng niệm Nam Cao và khu chức năng chính thuộc Khu lưu niệm. Đến năm 2022, Bảo tàng tỉnh đã lập hồ sơ di tích trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích cấp quốc gia (Quyết định 403/QĐ-BVHTTDL ngày 24/02/2023 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Xếp hạng di tích quốc gia: Di tích lịch sử Mộ và Khu lưu niệm Nam Cao).

Công tác nghiên cứu, sưu tầm, tổ chức trưng bày, phát huy giá trị di tích kết quả quả đặt được và những vấn đề đặt ra

Trưng bày tư liệu

Để tổ chức trưng bày, giới thiệu thân thế, sự nghiệp của Nhà văn Nam Cao tới công chúng, năm 2009-2010, Bảo tàng tỉnh đã chủ trì xây dựng đề cương sưu tầm tư liệu, kỷ vật, hiện vật mà gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đang gìn giữ. Trên cơ sở đó xây dựng đề cương, tổ chức trưng bày với gần 100 tài liệu, hiện vật giới thiệu về gia đình, quê hương và sự nghiệp của Nhà văn.

Đầu năm 2021, ngay sau khi dự án cải tạo, sửa chữa, chỉnh trang nhà tưởng niệm Nam Cao hoàn thành, Bảo tàng tỉnh tiếp tục phát động, tổ chức sưu tầm bổ sung các tư liệu, hiện vật liên quan gia đình, người thân của Nhà văn, tư liệu hình ảnh nơi Nhà văn từng công tác và hy sinh. Đồng thời, đánh giá thực trạng, xây dựng đề cương trưng bày với phương châm tận dụng triệt để diện tích và không gian tr­ưng bày hiện có để khai thác hiệu quả tài liệu, hiện vật gốc, phản ánh đầy đủ các chủ đề, tránh trùng lặp. Bổ sung đài trưng bày, tài liệu khoa học phụ, bổ sung hệ thống đèn chiếu sáng nhằm tăng hiệu quả cho trưng bày. Nội dung trưng bày Nhà tưởng niệm Nam Cao được phê duyệt gồm 5 chủ đề, trưng bày gần 200 tư liệu, hiện vật:  Khu trung tâm tưởng niệm: gồm ban thờ, tượng chân dung, hoành phi, câu đối... bài trí hài hòa, trang trọng; Quê hương và gia đình Nhà văn Nam Cao; Cuộc đời và sự nghiệp Nhà văn Nam Cao; Các hoạt động tôn vinh Nhà văn Nam Cao; Quê hương Nhà văn Nam Cao thời kỳ đổi mới.

Từ khi Mộ và Khu lưu niệm Nhà văn Nam Cao được xếp hạng, sửa chữa, cải tạo, chỉnh trang và đưa vào khai thác đến nay bước đầu đã phát huy hiệu quả. Theo số liệu thống kê, mỗi năm Khu tưởng niệm Nhà văn đón khoảng 2.500 đến 3.000 lượt khách ghé thăm. Trong đó, học sinh trung học và sinh viên đại học là đối tượng thường xuyên nhất. Các em đến đây vừa để tham quan, vừa tham dự một tiết học ngoại khóa. Một số trường trên địa bàn thường xuyên tổ chức các lớp ngoại khóa tại Khu tưởng niệm như: THCS Vĩnh Trụ, THCS Nam Cao, THPT Nam Lý…Ngoài ra, còn có các trường ở các tỉnh lân cận, sinh viên hoặc giảng viên đến từ các trường đại học như: Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Báo chí và Tuyên truyền…thường xuyên tổ chức về thăm.

Phát huy vai trò, vị trí và những giá trị tiêu biểu Khu lưu niệm Nam Cao

Tuy mang trong mình những giá trị to lớn về nhiều mặt, song nhiều năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Mộ và Khu tưởng niệm Nhà văn Nam Cao được đánh giá còn khiêm tốn, chưa tương xứng với vị thế danh nhân. Nguyên nhân chủ yếu hiện nay là quy hoạch chi tiết 1/500 điểm Nổ hũ Kho tàng Dubai link moi nhân văn tưởng niệm Nhà văn Liệt sỹ Nam Cao đã được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt và công bố năm 2017 xong đến nay chưa được triển khai thực hiện nên hệ thống hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ hiện nay thiếu đồng bộ. Khu lưu niệm Nhà văn Nam Cao hiện tại có quy mô nhỏ cho nên nội dung trưng bày hạn chế, các hoạt động văn hóa diễn ra tại khu lưu niệm chưa được thường xuyên, chưa hấp dẫn, đa dạng nên chưa đủ sức lan tỏa các giá trị tầm cỡ của tác phẩm Nam Cao và chưa thu hút được sự quan tâm của du khách gần xa. Công tác truyền thông, quảng bá, giới thiệu về di tích với công chúng còn hạn chế, số lượng người biết đến di tích không nhiều. Các phương tiện hỗ trợ, hệ thống biển, bảng chỉ dẫn hầu như chưa có. Di tích chưa có cán bộ chuyên môn, chuyên trách, hướng dẫn tham quan cũng như chưa được Bắn Cá Dubai palace để trở thành điểm đến hấp dẫn đối với người dân và du khách. Ngôi nhà nguyên mẫu (Nhà Bá Kiến) hiện nay không gian bên trong còn trưng bày sơ sài. Khuôn viên bên ngoài di tích chưa được cải tạo, chỉnh trang, chưa có nơi trưng bày, đón tiếp khách.

Để phát huy vai trò, vị trí và những giá trị tiêu biểu Khu lưu niệm Nam Cao trong thời gian tới, trước hết chính quyền địa phương và ngành chức năng cần quan tâm, triển khai một số nhiệm vụ chính sau:

Thứ nhất: Tổ chức rà soát đánh giá lại quy hoạch tiết 1/500 điểm Nổ hũ Kho tàng Dubai link moi nhân văn tưởng niệm Nhà văn - Liệt sỹ Nam Cao đã được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt và công bố năm 2017 xem các nội dung quy hoạch đã phù hợp với không gian phát triển kinh tế- văn hóa xã hội hiện nay của địa phương hay chưa để kiến nghị bổ sung, hoàn thiện, triển khai dự án thành phần đã được phê duyệt cho phù hợp với tình hình thực tiễn của địa phương sau khi xã Nam Xang được thành lập mới.

Thứ hai: Quan tâm các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm để bổ sung thêm các tư liệu, hiện vật gốc gắn cuộc đời, sự nghiệp Nhà văn, đồng thời nghiên cứu các di sản văn hóa khác của địa phương để từ đó có phương án để khai thác, quảng bá, phát huy tiềm năng di tích, di sản trên địa bàn, trong đó di tích Mộ và Khu lưu niệm Nhà văn đặt vị trí trung tâm.

Thứ ba: Cần tập trung Bắn Cá Dubai palace cho giáo dục di sản, với các giải pháp: Nghiên cứu, nhận dạng, tư liệu hóa các tài liệu hiện vật trưng bày, giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể địa phương; xây dựng một số chương trình giáo dục di sản dựa trên các giá trị của không gian di tích và làng quê Đại Hoàng.

Thứ tư: Quan tâm nâng cao nhận thức cho cộng đồng và chính những người làm công tác quản lý văn hóa ở địa phương để tìm hiểu, nhận diện sâu sắc hơn về giá trị và bản chất của di tích, phát huy tốt nhất các nguồn lực cho công tác bảo vệ, bảo tồn, phát huy vai trò của chủ thể văn hóa với mục tiêu chủ thể văn hóa tự thích ứng, tự lựa chọn phương thức sinh tồn để tái sản xuất và gìn giữ di tích.

Thứ năm: Phát triển Khu lưu niệm trở thành điểm đến, kết nối với các di sản văn hoá tiêu biểu của xã Nam Xang để thu hút khách tham quan Nổ hũ Kho tàng Dubai link moi trong và ngoài nước trên hành trình tìm về cội nguồn, góp phần quảng bá, hình ảnh mảnh đất, con người Nam Xang trong công cuộc hội nhập và phát triển kinh tế đất nước.

Với các đề xuất nêu trên, hy vọng trong thời gian tới di tích: Mộ và Khu lưu niệm Nam Cao sẽ phát huy tốt giá trị trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách, thực sự trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống lịch sử, văn hoá, cách mạng, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ hôm nay và mai sau, góp phần quan trọng vào việc quảng bá hình ảnh mảnh đất, con người Ninh Bình đến với bạn bè trong nước và quốc tế./.

            Đỗ Văn Hiến - Giám đốc Bảo tàng Ninh Bình