Nhà trai sang nhà gái đón dâu

Theo kết quả khảo cứu dân tộc học, đặc biệt là văn hoá Mường ở vùng đất Nho Quan cho thấy, những cư dân đầu tiên xuất hiện ở vùng đất này cách ngày nay từ 300 – 400 năm. Đây là kết quả của những đợt di dân tự do của một nhóm cư dân Mường từ Lạc Sơn (Hoà Bình) xuống và một bộ phận nhỏ từ Thanh Hoá ra. Quá trình di cư, khai phá đất đai và lập làng bản không chỉ mang theo kinh nghiệm sản xuất mà còn đem theo cả hệ thống phong tục, tập quán, tín ngưỡng truyền thống, trong đó nghi lễ cưới hỏi giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Trong đời sống xã hội truyền thống của người Mường, hôn nhân không đơn thuần là việc riêng của hai cá nhân mà là sự kiện lớn của gia đình, dòng họ và cả cộng đồng làng bản. Bởi vậy, đám cưới truyền thống được tổ chức công phu, chặt chẽ về nghi thức, phong phú về hình thức sinh hoạt văn hóa, phản ánh sâu sắc quan niệm nhân sinh, đạo lý làm người và tinh thần cố kết cộng đồng.

Chủ thể thực hành và lưu giữ đám cưới truyền thống của người Mường ở Quảng Lạc chính là cộng đồng người Mường đang sinh sống tại các thôn An Ngải, Đồng Bài, Đồng Bông, Đồng Thành, Đồng Trung, Hưng Long, Quảng Cư, Quảng Thành. Trong cộng đồng ấy, vai trò của những người cao tuổi, các nghệ nhân dân gian, ông mối (ô a), những người am hiểu phong tục, nghi lễ là đặc biệt quan trọng.

Các thế hệ trước không chỉ trực tiếp tham gia tổ chức đám cưới cho con cháu mà còn truyền dạy cho lớp trẻ cách chuẩn bị lễ vật, cách ăn nói trong các nghi lễ, cách hát giao duyên, cách sử dụng cồng chiêng và ứng xử đúng mực trong mối quan hệ thông gia. Chính sự truyền dạy miệng, truyền nghề thông qua thực hành sống động ấy đã giúp nghi lễ cưới hỏi của người Mường Quảng Lạc được bảo lưu tương đối trọn vẹn cho đến ngày nay.

Quy trình cưới hỏi của người Mường được thực hiện qua nhiều bước như: lóng xiếng (dạm ngõ), dạm hỏi, ăn hỏi, nạp tài, lễ cưới và lễ lại mặt. Mỗi nghi lễ đều mang giá trị biểu trưng riêng, thể hiện sự tôn trọng giữa hai gia đình, sự gắn kết cộng đồng và ước vọng về cuộc sống hôn nhân bền chặt.

Lóng xiếng - mở lời kết duyên: Lóng xiếng (dạm ngõ) là bước mở đầu cho quá trình cưới hỏi. Gia đình nhà trai nhờ ông mối là người có uy tín, khéo ăn nói mang lễ vật đơn sơ gồm rượu, trầu cau, bánh sang nhà gái để thăm hỏi, đánh tiếng. Lễ vật mỗi thứ chỉ một, mang ý nghĩa tượng trưng cho mong muốn tìm được người bạn đời để kết đôi, kết bạn trăm năm.

Nghi thức lóng xiếng thể hiện sự tế nhị, tôn trọng và nguyên tắc “trọng lễ nghĩa” trong quan hệ hôn nhân của người Mường. Việc nhà gái nhận hay trả lễ không chỉ là sự đồng thuận hay từ chối mà còn là cách ứng xử mang tính văn hóa, giữ gìn danh dự cho cả hai bên.

Lễ dạm ngõ

Dạm hỏi, ăn hỏi - xác lập quan hệ thông gia: Sau khi hai gia đình thống nhất, các lễ dạm hỏi và ăn hỏi (ti nòm) được tổ chức với thành phần tham dự đông đủ hơn. Đây là giai đoạn chính thức xác lập mối quan hệ thông gia giữa hai dòng họ. Lễ vật lúc này được chuẩn bị đầy đủ, chu đáo hơn, phản ánh trách nhiệm của nhà trai đối với nhà gái và sự coi trọng hôn nhân.

Trong lễ ăn hỏi, việc bàn bạc thách cưới, thống nhất thời gian cưới hỏi không mang nặng tính mua bán mà chủ yếu mang ý nghĩa biểu trưng cho công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ cô dâu, đồng thời khẳng định vị thế, danh dự của gia đình nhà gái trong cộng đồng.

Nạp tài - chuẩn bị cho ngày trọng đại: Lễ nạp tài diễn ra trước ngày cưới một ngày, là dịp để nhà trai hoàn tất các lễ vật theo thỏa thuận. Công tác chuẩn bị lễ vật, bắc rạp, nấu cỗ, têm trầu, gói bánh… được huy động với sự tham gia của đông đảo họ hàng, làng xóm, tạo nên không khí rộn ràng, gắn kết cộng đồng.

Những chi tiết như đòn khiêng lễ bằng tre, cách sắp xếp lễ vật, số lượng đồ lễ chẵn lẻ đều hàm chứa quan niệm dân gian về sự hài hòa, cân bằng và mong ước cuộc sống hôn nhân thuận hòa, đủ đầy.

Nhà trai mang lễ vật thách cưới sang nhà gái trong lễ nạp tài

Lễ cưới – không gian văn hóa tổng hợp: Lễ cưới (ti cháu) là cao điểm của toàn bộ chu trình nghi lễ. Đoàn đón dâu, đưa dâu diễn ra trong không khí rộn ràng tiếng cồng chiêng và hát đúm giao duyên. Các nghi thức xin dâu, nhận dâu, cúng tổ tiên, nhận họ hàng được thực hiện trang trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và sự tôn kính đối với tổ tiên.

Lễ trao và nhận dâu đại diện hai bên gia đình

Đặc biệt, nghệ thuật hát giao duyên và tiếng cồng chiêng trong đám cưới không chỉ mang tính giải trí mà còn là phương tiện giao tiếp văn hóa, chúc tụng, gắn kết hai họ, tạo nên bầu không khí thiêng liêng mà ấm cúng.

Cô dâu được đón về nhà chồng

Lễ lại mặt - trọn vẹn đạo nghĩa: Sau lễ cưới, nghi thức lại mặt giúp củng cố mối quan hệ thông gia, khẳng định sự gắn bó lâu dài giữa hai gia đình. Đây cũng là dịp để cô dâu, chú rể chính thức thể hiện vai trò, trách nhiệm của mình đối với gia đình hai bên, khép lại trọn vẹn chu trình cưới hỏi truyền thống.

Chú rể đưa cô dâu về nhà bố mẹ đẻ làm lễ lại mặt

Nghệ thuật trình diễn, trang phục và ẩm thực trong đám cưới: Đám cưới truyền thống của người Mường ở Quảng Lạc là không gian hội tụ nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc. Hát đúm, hát giao duyên, hát thường rằng được ứng tác linh hoạt, phản ánh đời sống, tình yêu và khát vọng hạnh phúc. Tiếng cồng chiêng giữ vai trò dẫn dắt, bình luận và chúc tụng cho ngày vui.

Trang phục cưới của cô dâu do chính tay cô dâu chuẩn bị, thể hiện sự khéo léo, đảm đang – một tiêu chí quan trọng trong quan niệm chọn dâu của người Mường. Ẩm thực cưới hỏi tuy giản dị nhưng đậm đà bản sắc, thể hiện tinh thần hiếu khách và sự sẻ chia trong cộng đồng.

Phụ nữ giúp gia chủ têm trầu

Công tác bảo tồn đám cưới truyền thống của người Mường Quảng Lạc đang được các cấp chính quyền và ngành văn hóa đặc biệt quan tâm. Năm 2025, 【NHẬN CODE 88K】 Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với địa phương xây dựng hồ sơ khoa học di sản văn hoá phi vật thể Đám cưới của người Mường ở Quảng Lạc (phường Yên Sơn) đề nghị Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục quốc gia về di sản văn hoá phi vật thể.

Đám cưới truyền thống của người Mường ở Quảng Lạc là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, phản ánh sinh động đời sống tinh thần, đạo đức và quan hệ xã hội của cộng đồng người Mường. Trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa và giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc nhiều nghi lễ vẫn được duy trì cho thấy sức sống bền bỉ của di sản. Việc bảo tồn và phát huy đám cưới truyền thống của người Mường không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra khả năng gắn kết di sản với phát triển Nổ hũ Kho tàng Dubai link moi văn hóa cộng đồng, giáo dục truyền thống, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và làm giàu thêm đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân./.

Quách Hương-Phòng DSVH