Trải qua trên 1000 năm lịch sử, Cố đô Hoa Lư là nơi lưu giữ các di tích lịch sử ba triều đại Đinh- Tiền Lê- Lý. Điển hình là đền thờ Vua Đinh và đền thờ Vua Lê là những công trình có giá trị văn hóa, lịch sử để người dân và du khách đến chiêm bái và tham quan, học tập.

Đền thờ Vua Đinh thuộc làng Yên Thượng, phường Tây Hoa Lư được tọa lạc trên khuôn viên với diện tích khoảng 5ha, lấy núi Mã Yên làm án, đền quay hướng Đông. Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ở nơi chính điện Kinh đô Hoa Lư ngày xưa được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”, nghĩa là bên trong kiến trúc theo kiểu chữ công (Hán tự), bên ngoài kiến trúc theo kiểu chữ quốc. Đường đi trong đền theo hình chữ vương. Các công trình kiến trúc đối xứng nhau theo đường chính đạo.

Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng

Lớp ngoài là Ngọ môn quan (cổng ngoài) có 3 gian lợp ngói. Qua một sân vào đến lớp thứ hai là nghi môn (cổng trong) với 3 gian dựng bằng gỗ lim theo kiến trúc 3 hàng chân cột. Bốn góc ngoài của Nghi môn có xây bốn chân cột trụ cao. Đinh hết chính đạo, qua hai trụ lớn là đến sân rồng. Giữa sân rồng có một long sàng bằng đá xanh, xuang quanh chạm nổi, dài 1,8m, rộng 1,4m. Hai bên sập rồng có 2 con nghê đá chầu được tạc trên hai tảng đá xanh nguyên khối. Đây là một long sàng đá đẹp nhất, có giá trị nhất ở nước ta với nghệ thuật chạm khắc đá điêu luyện. Vào những ngày trời mưa rồi tạnh, nhìn mặt long sàng bóng nước, vảy rồng được chạm khắc nổi trên mặt long sàng lấp lánh như dát bạc. Con rồng như đang uốn lượn bơi trong bể nước, in bóng mây trời tuyệt đẹp.

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng có ba toà: Bái đường, Thiêu hương và Chính Cung. Từ sân rồng bước lên là Bái đường gồm 5 gian, kiến trúc độc đáo, thờ công đồng... Ở gian giữa có tấm biển đề ba chữ Hán lớn được sơn son thếp vàng lộng lẫy: “Chính thống thuỷ” (mở nền chính thống). Hai cột có treo câu đối “Cồ Việt quốc đương Tống Khai Bảo; Hoa Lư đô thị Hán Tràng An” (tạm dịch là: Nước Đại Cồ Việt sánh ngang với nhà Tống đời Khai Bảo; Kinh đô Hoa Lư như Kinh đô Tràng An của nhà Hán).  Tiếp đến là Thiêu hương theo kiểu kiến trúc ống muống, nơi thờ tự tứ trụ triều đình của nhà gồm: Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú và Lưu Cơ. Cuối cùng là Chính cung 5 gian: Gian giữa thờ tượng Vua Đinh được đúc bằng đồng nhưng được sơn son thếp vàng, đầu đội mũ Bình Thiên, mặc áo Long Cổn, ngồi trong ngai, đặt trên sập rồng đá bằng đã xanh nguyên khối, dáng rất uy nghi, đường bệ. Hai bên có hai con rồng chầu bằng đá, tạc theo kiểu yên ngựa.

Gian bên phải thờ tượng Đinh Hạng Lang, Đinh Toàn (hai con thứ của Vua Đinh) đều quay mặt về phía Bắc. Gian bên trái thờ tượng Đinh Liễn quay mặt về phía Nam là con trưởng của Vua Đinh Tiên Hoàng.

Đền thờ Vua Vua Đinh Tiên Hoàng là công trình kiến trúc đặc sắc, di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật chạm khắc gỗ và đá của các nghệ sỹ dân gian Việt Nam ở thế kỷ 17-19. Cố đô Hoa Lư được xếp hạng là Di tích cấp quốc gia đặc biệt năm 2012.

Đền thờ Vua Lê Đại Hành cách đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng khoảng 300m về phía Bắc. Đền năm trên địa phận thôn Trường Yên Hạ, xã Trường Yên nên còn gọi là đền Hạ. Đền được xây dựng trên nền cung điện Hoa Lư xưa, quay hướng Đông, lấy núi Đèn làm án sau lưng là núi Đìa.

Đền thờ Vua Lê Đại Hành

Đền thờ Vua Lê Đại Hành nhìn chung có kiến trúc gần giống như đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, tuy nhiên có quy mô nhỏ hơn đền Đinh Tiên Hoàng, đền cũng xây dựng theo kiến trúc “nội công ngoại quốc”.

Quan nghi môn ngoại (cửa ngoài) theo đường chính đạo lát gạch, phía bên trái là một hòn non bộ lớn, cao 3m tượng hình chim phượng múa, mỏ quay vào đền, hai cánh như đang bay. Phía bên phải là nhà Tiền bái, ở mặt tiền có hòn non bộ “hổ phục” gồm gốc cây duối thân to có 9 núi, tuổi thọ trên 300 năm. Bên trái nhà Tiền bái có hòn non bộ có dáng “voi quỳ” được khắc hai chữ Hán “Bất di”.

Qua nghi mn nội (cửa trong) cũng 3 gian theo chính đạo kiến trúc đăng đối là là hai dãy nhà vọng. Ở giữa vườn hoa bên phải có 2 hòn non bộ “Phượng ấp”, bên trái là hòn non bộ “Long mã”. Ở sân rồng gần gian giữa của Bái đường có long sàng bằng đá còn giữ nguyên được lối kiến trúc và điêu khắc ở thời kỳ Hậu Lê.

Đền thờ Vua Lê Đại Hành cũng có ba toà: Bái đường, Thiêu hương và Chính cung. Tất cả các xà, cột, cũng được sơn son thếp vàng. Đền thờ Vua Lê Đại Hành thấp, có nhiều bức đại tự sơn son thếp vàng nên tạo cảm giác tráng lệ hơn, tối hơn và mang tính huyền ảo hơn.

Bái đường có 5 gian, có ba tấm biển lớn sơn son thếp vàng. Tấm biển ở gian giữa đề bốn chữ Hán: “Trường Xuân Linh Tích”. Tấm biển gian bên phải đề ba chữ Hán: “Dương Thần Vũ”. Tấm biển gian bên trái đề ba chữ Hán: “Xuất Thánh Minh”.

Tiếp theo Bái đường là Thiêu hương, kiến trúc theo kiểu ống muống. Trong Thiêu hương thờ (Phạm Cự Lượng (người có công với Vua Lê Đại Hành) và Chính cung, năm gian. Gian giữa của Chính cung trên bệ đá đặt tượng Vua Lê Đại Hành, ngồi trong ngai vàng, đầu đội mũ Bình Thiên, nét mặt quắc thước. Gian bên trái tượng Vua Lê Đại Hành là tượng Hoàng hậu Dương Vân Nga còn gọi là tượng Bảo Quang Hoàng thái hậu. Gian bên phải tượng Vua Lê Đại Hành đặt trên bệ đá tượng Lê Long Đĩnh (Lê Ngoạ Triều) là con thứ 5 của Vua Lê Đại Hành và là đời Vua thứ 3 của nhà Tiền Lê.

Tễ nữ quan tại đền Vua Lê Đại Hành

Đền thờ Vua Lê Đại Hành và đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng là nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ XVII đã đạt đến trình độ điêu luyện, tinh xảo. Hai đền thờ mãi mãi là biểu tượng cho sự tôn kính, biết ơn của nhân dân cả nước nói chung và nhân dân Ninh Bình nói riêng đối với hai ông Vua đã có công lớn trong việc xây dựng đất nước vào thế kỷ X.

Hải Đường