Khánh đá có chiều cao nhất 0,95 m, chiều rộng nhất 1,45 m, dày 0,7 m, nặng khoảng 300kg, được trang trí ở cả 2 mặt:

Mặt trước: Đỉnh khánh cao 23 cm, dài 59 cm. Giữa đỉnh khánh khắc hình lá đề, bên trong lá đề tạo vòng tròn như hình mặt trời, đường kính 9 cm. Vòng tròn có chấm to ở giữa, xung quanh là các đường cong cách quãng, hình dung như mặt trời tỏa ánh hào quang. Diềm lá đề tạo các đao to, nhỏ, cao, thấp không đều nhau, hướng ngược lên, trái, phải hai bên mỗi bên tạo một con rồng chầu, đầu có mào, mắt to và lồi, miệng rộng, lưỡi ngậm ngọc, cằm có râu, thân cuộn ba khúc, đùi mập chân dài có 3 ngón. Thân rồng được tạo bằng một đường cốt xung quanh là các hàng chấm. Đặc biệt đuôi rồng uốn cong vút ngược tạo thế rồng giáng, hai bên đuôi các đao ngược như phát lửa xung quanh lá đề.

Cổ khánh: được chia làm hai phần không đều nhau, ranh giới đóng khung bằng các đường chỉ chìm nhỏ. Phần giữa hai đường chỉ khung cao 6 cm, dài 54 cm, chia đều 6 ô. Hai ô bên phải khắc chìm hai chữ "cửu thiên". Hai bên phải khắc chìm hai chữ “Cửu Thiên”, hai ô giữa để trống, hai ô bên trái khắc chìm hai chữ "Ứng nguyên” (Cửu thiên ứng nguyên - ứng vào bậc nhất thấu chín tầng trời). Bên phải chữ "Cửu" tạo một núm khánh. Bên trái chữ "Nguyên" tạo một núm khánh. Hai núm hình tròn lồi như hình mặt trời, đường kính 11 cm. Phía trên núm khánh, bên trái khắc hình một con bướm xòe rộng hai cánh như đang bay. Giữa hai phần cổ khánh có một khoảng trống nhỏ để trống. Phần thứ hai rộng hơn, tạo khung bằng các đường chỉ nhỏ, khắc chìm cao 10 cm, dài 79 cm. Phần này khắc 4 chữ Hán nổi:"Bảo khánh Điều tự" (Khánh quý chùa Điều). Mỗi chữ đều được khắc nổi trong lòng một hình lá đề biến thể trên nền của nửa tám bông hoa cúc mãn khai, trên dưới, trái, phải đối xứng. Giữa phần cổ là lỗ tròn tra cán treo khánh có đường kính 7 cm.

Tay khánh: Hai bên tay khánh tạo khắc mỗi bên một con phượng múa, cùng chầu lên trên, hướng vào lá đề ở đỉnh khánh. Đôi phượng có hai cánh sải rộng, cổ đầu và thân như ngỗng trời, chân dài bốn ngón, đuôi phượng xòe rộng ba dải thướt tha mềm mại. Dưới chân phượng, bên phải khắc chữ "Xuân" (Mùa xuân). Bên trái khắc chìm chữ "Hạ" (Mùa hạ). Hai chữ "Xuân", "Hạ" đều được khắc trong lòng một lá đề biến thể. Đuôi phượng phía trên trùm hai bên chữ "Xuân" bị mất. Dưới chữ "Hạ" bên trái tạo hình con dái cá trong một khoảng nước, đầu, tai, đuôi đều to, bốn chân choãi ra, thân thon nhỏ uốn cong, đang vờn một con cá chép cuộn khúc.

Lòng khánh: Đóng khung hình lục giác bằng đường chỉ chìm cách nhau. Đường chỉ ngoài rộng 1,5cm, đường chỉ trong rộng 1cm. Hình lục giác: cạnh trên dài 86cm, cạnh dưới dài 106 cm, hai cạnh bên bằng nhau dài 31 cm, hai cạnh góc bằng nhau dài 8 cm. Lòng khung khắc chìm chữ Hán. Số chữ mỗi hàng không đều nhau. Toàn bộ nội dung ghi lại Chủ hưng công người tạo khung dựng khánh: Đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân phù Nam vệ kiêm thầy thuốc Tri tế sinh đường, cẩm đường bá Trần Viết Nho, thụy là Phúc Điền, hiệu đạo là Huyền uy Đại Pháp, vợ là Trần Thị Nhấn hiệu Từ Thông cùng con cháu nội, ngoại và các chức sắc quan viên ở xã Quắc Thị, huyện Mỹ Lộc, phủ Thiên Trường tiến cúng công sức, tiền cổ, tính theo đơn vị trăm và vạn (gạo tính theo đấu) để tạo lập khánh, trong đó có 4 con trai và 03 con dâu con dâu, 3 con rể và 37 gia đình (ghi họ tên vợ chồng và con). Đặc biệt dành riêng một phần ghi họ tên, đạo hiệu, học vị, chức sắc những người thân thích đã mất của Chủ Hưng công người tạo khánh, trong đó có cha, mẹ đẻ, ông bà nội, cụ ông, cụ bà, bố mẹ vợ và hai anh trai vợ. Ở gần phần cuối khắc ngày tháng năm, niên hiệu tạo khánh.

Đường diềm bao viền của khánh: điểm xuyến là các mô típ hình hoa mai, cành tùng, đan xen là các linh thú và hình chim cò trong tư thế khác nhau.

Đoàn khảo sát của Bảo tàng tỉnh và Viện nghiên cứu Hán Nôm khảo sát minh văn trên khánh

Mặt sau: Đỉnh khánh mặt này để trơn, không có trang trí. Giữa cổ khánh là lỗ tra cán treo. Phần này có hai hàng chữ Hán. Hàng khắc 6 chữ chìm: "Lôi thanh phổ hóa thiên tôn" (như tiếng sấm trong trẻo báo hiệu, cảm hóa tới tận các bậc tôn kính ở trời). Hàng dưới khắc 10 chữ nổi mỗi chữ nằm trong một hình bát giác biến thể. Bên phải 5 chữ: "Niên niên tăng phú quý" (năm lại năm tăng thêm phú quý). Bên trái 5 chữ: "Nhật nhật thọ vinh hoa" (ngày nối ngày sống vinh hoa).

Tay khánh: bên phải khắc chữ "Thu" (mùa thu), bên trái khắc chữ "Đông" (mùa đông). Chữ mảnh khắc nổi và mỗi chữ đều nằm trong lòng chiếc lá đề cách điệu. Hai bên lòng khánh, bên phải dưới chữ "Thu", bên trái dưới chữ "Đông" đều được tạo khắc đôi rồng, hai mắt lồi to, miệng mở rộng, chân con nọ như quắp lấy miệng con kia. Thân rồng được tạo bằng một đường cốt ở giữa, xung quanh là hai hàng chấm nhỏ. Đuôi rồng uốn ngược tạo thế rồng giáng. Chân rồng có bốn móng nhọn, mặt rồng bờm râu dữ tợn, hai bên đuôi tạo đao lớn nhỏ, cao thấp như phát lửa. Lòng khánh tạo khung chữ hình lục giác, kích thước, như ở mặt trước. Mặt này khắc 36 dòng chữ Hán. Nội dung là một bài minh nêu rõ lý do, mục đích, ý nghĩa của việc tạo khánh, ca ngợi phật, cảnh chùa, ghi nhớ tấm lòng công đức, nhắn nhủ niềm tin yêu hướng về đức Phật từ bi quảng đại, nỗi khát khao cho quê hương đất nước cùng với Phật pháp mãi mãi trường tồn. Phần dưới ghi thêm một số tín chủ tiến cúng và người soạn văn chữ khắc trên khánh là nho sinh Nguyễn Trường Sinh (người trong xã).

Qua khảo sát nghiên cứu và căn cứ  quy định về tiêu chí đối bảo vật quốc gia thì khánh đá chùa Điều hội tụ đủ các giá trị cơ bản sau:

Hiện vật gốc, độc bản: Hiện trên cả nước đã phát hiện nhiều khánh đá có từ thời Lê Trung hưng cho đến thời Nguyễn nhưng chưa có khánh đá nào trang trí độc đáo, đặc sắc như khánh đá chùa Điều. Qua đề tài, họa tiết trang trí ta thấy nghệ nhân xưa hoàn toàn dùng kỹ thuật thủ công để tạo nên tác phẩm đạt tới vẻ đẹp hoàn hảo. Điều đó chứng tỏ trình độ kỹ thuật, thẩm mỹ của người đương đại đã đạt tới trình độ cao. Về mặt niên đại, đây là khánh đá cổ nhất nhì trong số các khánh đá đã được phát hiện ở tỉnh Hà Nam và trên cả nước được khắc vào năm Nhâm Thân, niên hiệu Chính Hòa thứ 13 (1692) đời vua Lê Hy Tông. Vì vậy Khánh đá chùa Điều là một tác phẩm điêu khắc đá nghệ thuật mang tính đại diện cho thời Lê Trung hưng ở nước ta.

Hình thức độc đáo: Được thể hiện ở nội dung, mỹ thuật trang trí trên khánh hoà quyện tạo thành một thể thống nhất, đặc sắc như một bức tranh sinh động kết hợp giữa văn tự và cảnh trí, giữa biểu tượng truyền thống với thẩm mỹ dân gian, vừa mang chức năng là một trong những môn đạo khí của Phật pháp vừa mang chức năng của bia đá. Những biểu tượng trên khánh mang phong cách riêng hết sức độc đáo, thể hiện rõ nét sự giao thoa giữa tư tưởng Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và Tín ngưỡng dân gian sinh động chưa có khánh đá nào trang trí đầy đủ, công phu như khánh đá chùa Điều.

Biểu tượng Phật giáo: chủ đạo là lá đề có 2 loại: lá đề tạo tác vòng tròn như hình mặt trời, có chấm to ở giữa, xung quanh là các đường cong cách quãng, tỏa ánh hào quang và lá đề cách điệu lồng trong lòng các lá đề là 4 chữ: “Xuân, Hạ, Thu, Đông”.

Biểu tượng của Nho giáo: Hình tượng rồng trên trán khánh tạo khắc đôi rồng trong tư thế giáng, đầu có mào, miệng ngậm ngọc, thân cuộn ba khúc, chân có 3 ngón, hai bên đuôi các đao ngược như phát lửa xung quanh lá đề. Cặp rồng vừa biểu hiện cho uy quyền đồng thời mang những ước mơ khát vọng của người xưa về nguồn nước, về mùa màng bội thu cho quê hương.

Biểu tượng Đạo giáo: Đó là hình tượng ba chấm tròn khắc nổi, tạo đường gân xoáy trôn ốc trong lòng lá đề trên cặp rồng chầu lá đề được bố cục hài hòa, cân xứng, trang nghiêm.

 Đề tài tín ngưỡng dân gian xen lẫn cung đình: Hình ảnh đại diện là con dái cá trong một khoảng nước, bốn chân choãi ra, thân thon nhỏ uốn cong, đang vờn một con cá chép cuộn khúc, hình ảnh chim cò đang hút mật hoa trong các tư thế sinh động… Bên cạnh đề tài dân gian còn có đề tài cung đình như cây tùng, cành mai…

PGS-TS Tống Trung Tín- Chủ tịch Hội khảo cổ học Việt Nam và các nhà khoa học khảo sát khánh đá

Giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học:

Khánh đá chùa Điều tác phẩm điêu khắc đá nghệ thuật tiêu biểu thời Lê Trung hưng, mang tính đại diện cho giai đoạn mà nền điêu khắc cổ Việt Nam đạt đến đỉnh cao, để lại nhiều kiệt tác cho hậu thế. Đề tài trang trí trên khánh chùa Điều thể hiện sự dung hòa, hòa hợp tôn giáo thời Lê Trung hưng, là minh chứng rõ nhất cho tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên”, đồng thời gửi gắm ước vọng của muôn dân về một đất nước được yên ổn, thanh bình, thống nhất. Nội dung của khánh còn là tư liệu quý cung cấp thông tin trên các phương diện: lịch sử, ký tự học, mỹ thuật học, giúp cho việc tìm hiểu về lịch sử, tôn giáo, chữ viết, địa danh hành chính, tiền tệ, đời sống văn hoá, tín ngưỡng của cư dân thời Lê Trung hưng. Bên cạnh đó, Khánh đá không chỉ là pháp nhạc của nhà Phật mà còn là bảo vật giúp nghiên cứu, tìm hiểu về nghệ thuật điêu khắc các loại hình nhạc khí thờ tự bằng đá có niên đại tạo tác dưới thời Lê hiện còn tồn tại trên vùng đất cổ Ninh Bình và cả nước.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ nêu trên khánh đá Chùa Điều đã được Bảo tàng tỉnh nghiên cứu, tham mưu lập hồ sơ khoa học trình các cấp đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia thẩm định và được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia đợt 13, năm 2024./.

Đỗ Văn Hiến