Danh nhân Phạm Thận Duật (1825 - 1885), tự Quan Thành, hiệu Vọng Sơn, sinh tại làng Yên Mô Thượng (nay thuộc xã Yên Mạc, tỉnh Ninh Bình). Xuất thân trong gia đình nhà nho, sớm mồ côi cha, ông được mẹ nuôi dưỡng và cho học với nhiều danh sĩ đương thời (Ninh Địch, Ninh Tốn, Vũ Phạm Khải…). Năm 1850, ông đỗ Cử nhân khoa Canh Tuất, bắt đầu hơn ba thập kỷ làm quan, trải qua nhiều chức vụ quan trọng như Giáo thụ, Tri châu, Tri phủ, Bố chính, Tuần phủ Hà Nội, Khâm sai Hà đê sứ cho đến Thượng thư bộ Hình, bộ Hộ, Hiệp biện Đại học sĩ, Phó tổng tài Quốc sử quán, Đại thần Cơ mật viện. Ông còn tham gia giải quyết nhiều vấn đề phức tạp về trị an, dân sinh và xung đột xã hội tại các địa phương như Bắc Ninh, Hà Nội, góp phần ổn định tình hình trong bối cảnh xã hội rối ren. Chính từ những đóng góp trên lĩnh vực chính trị - hành chính, Phạm Thận Duật đã khẳng định vai trò là một trong những quan chức năng động và có ảnh hưởng của triều đình đương thời.

Đặc biệt, trong giai đoạn thực dân Pháp bắt đầu xâm lược, ông đã thể hiện rõ lập trường yêu nước và tinh thần trách nhiệm đối với dân tộc. Phạm Thận Duật là một trong những người trực tiếp tham gia soạn thảo và thương thuyết các văn kiện ngoại giao, nổi bật là Hiệp ước Giáp Tuất năm 1874. Sau khi triều đình ký Hòa ước Quý Mùi (1883), ông tỏ rõ thái độ bất bình, từ chối thỏa hiệp với thực dân. Ông là người chấp bút soạn thảo Chiếu Cần Vương để vua Hàm Nghi kêu gọi nhân dân đứng lên kháng chiến chống lại cuộc xâm lược của thực dân Pháp. Sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ năm 1885, ông trực tiếp tham gia tổ chức lực lượng kháng chiến và chiêu mộ nghĩa sĩ. Dù bị bắt và bị đày ra Côn Đảo, sau đó bị đày sang đảo Tahiti, ông vẫn giữ vững khí tiết, thể hiện tinh thần yêu nước kiên trung, trở thành tấm gương tiêu biểu của tầng lớp sĩ phu cuối thế kỷ XIX.

Bên cạnh hoạt động chính trị và quân sự, Phạm Thận Duật còn có những đóng góp đáng kể trên lĩnh vực ngoại giao. Với vai trò Chánh sứ sang Trung Quốc, ông đã nỗ lực tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài nhằm cứu vãn tình thế đất nước. Những ghi chép trong “Vãng sứ Thiên Tân nhật ký” không chỉ phản ánh hành trình ngoại giao mà còn cho thấy tư duy chiến lược và tầm nhìn rộng mở của ông trong việc xử lý các vấn đề đối ngoại.

Trên phương diện thủy lợi, ông giữ chức Khâm sai Hà đê sứ và đưa ra nhiều giải pháp trị thủy ở vùng tả ngạn sông Hồng gồm 6 tỉnh: Sơn Tây, Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Nam Định mang tính thực tiễn, đặc biệt là chủ trương củng cố hệ thống đê điều và cải tạo dòng chảy. Những quan điểm này thể hiện sự am hiểu sâu sắc về điều kiện tự nhiên và đời sống cư dân đồng bằng Bắc bộ, đồng thời cho thấy tư duy khoa học tiến bộ của ông so với thời đại.

Không chỉ là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, Phạm Thận Duật còn biết đến như một học giả có đóng góp quan trọng trong nhiều lĩnh vực khoa học xã hội. Tác phẩm “Hưng Hóa ký lược” là minh chứng tiêu biểu cho khả năng nghiên cứu thực địa và tư duy học thuật của ông, với những ghi chép chi tiết về địa lý, phong thổ khí hậu, phân bố dân cư, phong tục tập quán, văn hóa lịch sử, thực hành tín ngưỡng, nhân khẩu – thuế khóa, phương thức canh tác, sản vật địa phương, ngôn ngữ bản địa, tri thức dược học cũng như những khía cạnh khác trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng 30 dân tộc ở khu vực Hưng Hóa (Tây Bắc ngày nay). Tác phẩm được đánh giá là bộ địa phương chí sớm và toàn diện nhất về Tây Bắc Việt Nam thế kỷ XIX, được ví như “bách khoa thư về Tây Bắc”. Đồng thời, với cương vị Phó tổng tài Quốc sử quán, Phạm Thận Duật được vua Tự Đức tin tưởng giao cho trọng trách tổng kiểm duyệt bộ chính sử lớn nhất triều Nguyễn Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Ông còn được triều đình giao sửa lại bộ sử Dực Anh Tông Hoàng đế thực lục chính biên tức là sách Đại Nam thực lục – Đệ tứ kỷ. Đây là bộ sách ghi lại các sự kiện lịch sử dưới triều vua Tự Đức.

Trên lĩnh vực giáo dục, với vai trò kiêm quản Quốc Tử Giám, sung làm Kinh diên giảng quan (giảng sách cho vua), làm Sư bảo (dạy cho các hoàng tử) và nhiều lần được cử làm quan Sơ khảo, Phúc khảo trong các kỳ thi Hương, quan Độc quyển chấm thi Hội, thi Đình, đóng góp tích cực vào việc đào tạo nhân tài, khẳng định vị trí của mình như một nhà giáo dục của thời đại.

Như vậy, Phạm Thận Duật là nhà văn hóa lớn với sự am hiểu đa diện, có nhiều đóng góp trong nhiều lĩnh vực chính trị, kinh tế, ngoại giao, lịch sử văn hóa Việt Nam trong thế kỷ XIX. Di sản gắn với danh nhân Phạm Thận Duật không chỉ thể hiện qua những trước tác, tư liệu lịch sử, mà còn được lưu giữ trong hệ thống di tích vật thể liên quan trực tiếp đến cuộc đời và sự nghiệp của ông, tiêu biểu nhất là Khu lưu niệm Phạm Thận Duật với 2 công trình chính: Nhà bia tưởng niệm Phạm Thận Duật và Nhà thờ họ Phạm Nhàn Ngu.

Ban thờ danh nhân Phạm Thận Duật

Nhà bia tưởng niệm danh nhân Phạm Thận Duật tọa lạc tại xóm 3 Đông Sơn được xây dựng năm 1995, nhân dịp kỷ niệm 110 năm ngày mất của danh nhân. Kết cấu nhà bia được xây theo lối kiến trúc truyền thống gồm 4 trụ, 2 tầng 8 mái, mái lợp ngói âm dương màu xanh lam, bốn đầu đao mái trên trang trí vân mây, bốn đầu đao mái dưới trang trí hình rồng. Phía trong nhà bia đặt di ảnh khắc trên đá và bia đá (01 bia chữ Hán và 01 bia chữ Quốc ngữ)

Nhà bia tưởng niệm Phạm Thận Duật

Nhà thờ họ Phạm Nhàn Ngu là nơi thờ tự các bậc tiền nhân dòng họ Phạm, đồng thời cũng là nơi thờ cúng, lưu niệm danh nhân Phạm Thận Duật - hậu duệ thứ 10 của dòng họ Phạm Nhàn Ngu. Nhà thờ tọa lạc ở khu đất cao giữa làng Yên Mô Thượng, quay hướng Đông, kiến trúc kiểu “chữ Nhất”, 3 gian 2 chái. Gian chính giữa là nơi đặt ban thờ Tổ, gian bên trái đặt ban thờ Phạm Thận Duật, gian bên phải thờ Tổ Cô, các gian áp đốc thờ Thổ công và đặt kiệu. Mái kết cấu bê tông cốt thép, lợp ngói mũi hài, trụ và tường xây kiên cố, thể hiện sự kết hợp giữa truyền thống và kỹ thuật hiện đại.

Nhà thờ họ Phạm Nhàn Ngu

Đây là những nơi thờ cúng, tưởng niệm, tri ân, đồng thời là không gian lưu giữ, giáo dục các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống của dòng họ cũng như của quê hương Yên Mạc.

Giá trị của Khu lưu niệm Phạm Thận Duật không chỉ nằm ở yếu tố vật thể mà còn ở ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Trước hết, về mặt lịch sử, di tích là nơi gắn liền với dòng họ Phạm Nhàn Ngu - dòng họ có truyền thống khoa bảng lâu đời tại địa phương - đồng thời là nơi thờ phụng và tưởng niệm một danh nhân tiêu biểu của dân tộc. Qua đó, di tích góp phần tái hiện một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, phản ánh vai trò của tầng lớp trí thức trong công cuộc bảo vệ đất nước.

Trên phương diện văn hóa - tín ngưỡng, di tích là không gian linh thiêng, nơi diễn ra các nghi lễ truyền thống như giỗ tổ, lễ Thanh Minh hay tưởng niệm ngày mất của danh nhân Phạm Thận Duật. Những hoạt động này không chỉ duy trì bản sắc văn hóa mà còn góp phần củng cố mối liên kết giữa các thế hệ trong dòng họ và cộng đồng. Đồng thời, di tích còn mang giá trị giáo dục sâu sắc khi trở thành địa điểm truyền tải những bài học về lòng yêu nước, tinh thần hiếu học và ý chí vượt khó thông qua tấm gương của Phạm Thận Duật.

Di tích còn có giá trị khoa học và nghiên cứu khi cung cấp nguồn tư liệu phong phú phục vụ việc tìm hiểu về lịch sử địa phương, dòng họ và văn hóa làng xã Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, khi việc bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững ngày càng được chú trọng, những giá trị này càng trở nên quan trọng. Đồng thời, di tích cũng giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, nơi tổ chức các hoạt động khuyến học, tri ân và gắn kết các thế hệ, qua đó góp phần xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.

Song song với việc bảo tồn di tích, nhiều hoạt động vinh danh và tri ân Phạm Thận Duật đã được triển khai, thể hiện sự ghi nhận của xã hội đối với công lao của ông. Việc xây dựng nhà bia tưởng niệm, tu bổ nhà thờ họ, thành lập quỹ giải thưởng mang tên ông, tổ chức các hội thảo khoa học, đưa nội dung về ông vào chương trình giáo dục địa phương hay đặt tên ông cho các trường học và tuyến đường ở nhiều địa phương là những minh chứng cụ thể. Những hình thức vinh danh này không chỉ góp phần lan tỏa giá trị của danh nhân mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về việc bảo tồn di sản văn hóa.

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, Khu lưu niệm Phạm Thận Duật với 2 công trình kiến trúc tiêu biểu là di tích Nhà thờ họ Phạm Nhàn Ngu và Nhà bia tưởng niệm Phạm Thận Duật là những công trình mang giá trị toàn diện cả về lịch sử, văn hóa, khoa học và giáo dục. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích không chỉ nhằm tri ân một danh nhân tiêu biểu mà còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và thúc đẩy sự phát triển bền vững của địa phương trong bối cảnh hiện đại. Với những giá trị đó, Khu lưu niệm Phạm Thận Duật đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 2026./.

Nguyễn Dịu