Toàn cảnh Di tích Từ đường họ Phạm Đình. Nguồn: Bảo tàng NB

Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính sinh năm 1699, trong một gia đình danh gia vọng tộc, ở làng Vĩnh Lại, tổng Hổ Sơn, huyện Thiên Bản nay thuộc thôn Vĩnh Lại, xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình. Năm 1710, ông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân, đời vua Lê Dụ Tông. Ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều như: Tri phủ huyện Nghĩa Hưng, Hữu Thị lang bộ Lại, Thượng thư bộ Binh, được ban tước Lại Quận công.

Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực: Đăng Nhập Dubai Palace, chính trị, ngoại giao, văn hóa, giáo dục. Năm 1723-1726, ông đi sứ sang nhà Thanh được vua Ung Chính tặng kim bài đề 4 chữ “Vạn thế Vĩnh Lại”. Sau khi về nước, ông lấy hai chữ “Vĩnh Lại” đặt tên lại cho quê hương thay cho tên cũ “Cổ Sư”. Đồng thời, ông tiếp tục khuyến khích phát triển nghề đan cót ở làng Si mà thân phụ ông là Trinh Nghĩa hầu Phạm Thuần Hậu đã bước đầu tạo dựng. Ngoài ra, trong thời gian giữ chức Thượng thư bộ Binh, được bàn bạc việc cơ mật, ông nhiều lần đề xuất chính sách có lợi cho dân nhưng không được nhà vua chấp nhận. Vì thế ông liền từ quan, về quê mở trường dạy học, tiếp tục phát triển nghề đan cót, tổ chức khai khẩn đất đai, đào sông, mở chợ đem lại cuộc sống ấm no cho người dân.

Ngai, tượng thờ Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính. Nguồn: Bảo tàng NB

Năm 1737, Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính qua đời; được các triều đại ban tặng sắc phong, đồng thời được lưu danh trong văn bia Quốc Tử Giám, nhân dân làng Vĩnh Lại suy tôn làm Phúc thần và thờ tự tại đền làng, con cháu xây dựng từ đường để thờ tự.

Ngoài thờ Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính, từ đường họ Phạm Đình còn thờ Thủy tổ Phạm Phúc Đức và các vị tổ của dòng họ: Cẩm Phú hầu Phạm Phúc Quảng; Trinh Nghĩa hầu Phạm Thuần Hậu; Phạm Đình Duy; Phạm Đình Tiến, đó là những bậc công thần của triều đình nhà Hậu Lê, có nhiều công lao với quê hương, đất nước.

Từ đường họ Phạm Đình được khởi dựng từ thời Hậu Lê, thế kỷ thứ XVIII, đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo nhưng vẫn bảo lưu được phong cách kiến trúc cổ truyền dân tộc. Công trình hiện nay có mặt bằng kiến trúc kiểu tiền chữ “nhất”, hậu chữ “đinh”, gồm 3 tòa tiền đường, trung đường và hậu cung, bộ khung bằng gỗ lim, mái lợp ngói nam, nền lát gạch Bát Tràng. Trên các cấu kiện vì nóc, vì nách được chạm khắc họa tiết lá lật, tứ linh, chữ thọ, với kỹ thuật chạm bong kênh, đường nét mềm mại đã làm tăng thêm giá trị thẩm mỹ cho di tích.

Cùng với giá trị về lịch sử và kiến trúc, từ đường họ Phạm Đình còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị, niên đại thời Nguyễn như: sắc phong, gia phả, bát biểu, câu đối, bát hương, kiệu bát cống… Đây là nguồn tư liệu vô cùng quý giá, góp phần nghiên cứu về nhân vật, địa danh cũng như nghệ thuật thẩm mỹ đương thời.

Sắc phong ban cho Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính, niên hiệu Khải Định 9 (1924). Nguồn: Bảo tàng NB

Hàng năm tại từ đường họ Phạm Đình diễn ra 2 kỳ lễ: Lễ tháng Giêng (ngày 14 và 15) và lễ kỷ niệm ngày mất của Tiến sĩ, Lại Quận công Phạm Đình Kính (ngày 22/11). Ngoài các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước kiệu, lễ hội còn có nhiều trò chơi như đấu vật, cờ người, tổ tôm điếm. Những sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng diễn ra tại từ đường họ Phạm Đình không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, tưởng nhớ công lao của các vị thần được thờ tại di tích mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể, nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, ngày 12 tháng 02 năm 2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 323/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Di tích Quốc gia, loại hình Lịch sử đối với từ đường họ Phạm Đình, xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình. Đây không chỉ là niềm vinh dự, tự hào mà còn là trách nhiệm của các thế hệ con cháu dòng họ và nhân dân địa phương trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản mà cha ông để lại.

                                                                                               Trần Thị Thúy-Bảo tàng Ninh Bình