Theo nghĩa Hán – Việt, "Đoan" có nghĩa là mở đầu, bắt đầu; "Ngọ" là khoảng thời gian từ 11 giờ đến 13 giờ trong ngày, thời điểm mặt trời ở vị trí cao nhất, dương khí đạt cực thịnh. Vì vậy, Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương, mang ý nghĩa khởi đầu cho thời kỳ dương khí mạnh nhất trong năm.

Tuy chịu ảnh hưởng nhất định từ văn hóa phương Đông, nhưng khi du nhập vào Việt Nam, Tết Đoan Ngọ đã được người dân bản địa hóa và mang những đặc trưng rất riêng. Nếu ở một số quốc gia khác, ngày này gắn với các truyền thuyết lịch sử hoặc nghi thức cung đình, thì ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ lại gắn chặt với nền văn minh lúa nước, với đồng ruộng, mùa màng và cuộc sống lao động của người nông dân. 

Trong đời sống sản xuất nông nghiệp, Tết Đoan Ngọ đánh dấu thời điểm kết thúc vụ chiêm xuân và chuẩn bị bước vào giai đoạn sản xuất mới. Còn theo quan niệm dân gian, thời điểm giữa năm là lúc thời tiết chuyển mùa rõ rệt, nắng nóng gia tăng, sâu bệnh phát triển mạnh trên cây trồng, vật nuôi, đồng thời cơ thể con người cũng dễ phát sinh bệnh tật. Từ thực tiễn lao động sản xuất, người dân đã hình thành nên những nghi lễ cầu mùa, cầu sức khỏe và các phong tục dân gian nhằm bảo vệ mùa màng, chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch được gọi gần gũi là "Tết Diệt Sâu Bọ".

Một trong những phong tục đặc trưng nhất của Tết Đoan Ngọ là ăn cơm rượu nếp, bánh tro và các loại hoa quả đầu mùa vào sáng sớm ngày mùng 5 tháng 5. Người dân quan niệm rằng những món ăn này giúp thanh lọc cơ thể, tăng cường sức khỏe và "diệt sâu bọ" theo nghĩa dân gian. Bên cạnh đó, nhiều gia đình còn duy trì tập quán hái lá thuốc nam, tắm nước lá thơm hoặc xông nhà nhằm phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe cho các thành viên trong gia đình.

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ của người Việt tuy không quá cầu kỳ nhưng chứa đựng nhiều ý nghĩa tốt đẹp. Tùy theo điều kiện của mỗi gia đình và phong tục từng địa phương, mâm cúng thường gồm hương, hoa tươi, nước sạch hoặc trà, cơm rượu nếp, bánh tro, chè đậu, các loại hoa quả mùa hè như mận, vải, dưa hấu, chuối... Nhiều gia đình còn chuẩn bị thêm các món ăn truyền thống để dâng cúng tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc. 

Mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ không đơn thuần là những lễ vật dâng cúng mà còn là biểu tượng của sự đoàn viên, sum họp. Đây là dịp để các thành viên trong gia đình cùng nhau chuẩn bị lễ cúng, chia sẻ những món ăn truyền thống và trao truyền những giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tết Đoan Ngọ không chỉ là một ngày lễ dân gian mà còn là một phần di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam. Trong nhịp sống hiện đại ngày nay, khi nhiều phong tục cổ truyền dần mai một, việc gìn giữ Tết Đoan Ngọ chính là cách để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, nuôi dưỡng tình yêu quê hương, gia đình và cội nguồn. Từ những kinh nghiệm dân gian được đúc kết qua nhiều thế hệ, phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa con người với thiên nhiên và cộng đồng, mỗi người Việt lại càng thêm trân trọng quê hương, gia đình và những giá trị văn hóa đã được lưu truyền qua bao thế hệ.

Nhân dịp Tết Đoan Ngọ, kính chúc toàn thể Nhân dân sức khỏe, bình an, hạnh phúc; chúc bà con nông dân một mùa vụ thuận lợi, cây trồng sinh trưởng tốt, mùa màng bội thu. Mỗi gia đình hãy cùng gìn giữ và phát huy những phong tục đẹp của dân tộc, góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong đời sống hôm nay.