Chùa Thượng Nương tọa lạc tại thôn Tam Tứ, xã Liêm Hà, tỉnh Ninh Bình. Văn bia “Thượng Nương tiền đường bi ký” khắc năm Minh Mệnh thứ 12 (1831) cho biết: Ban đầu chùa được dựng khá đơn sơ, quy mô nhỏ, về sau được trùng tu, mở rộng với các hạng mục tiền đường, thượng điện và tam quan, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc tương đối hoàn chỉnh. Gắn liền với lịch sử ngôi chùa là bàn thờ Phật bằng đá có niên đại thời Trần. Hiện vật được ghép từ nhiều phiến đá lớn thành dạng khối hộp chữ nhật, kết cấu vững chắc, đề tài trang trí phong phú, kỹ thuật chạm khắc tinh xảo. Đặc biệt, trên thân bệ còn khắc dòng niên đại tuyệt đối: năm Giáp Thìn, niên hiệu Đại Trị thứ 7 (1364), đời vua Trần Dụ Tông. Đây

Trong nghệ thuật tạo hình thời phong kiến Việt Nam, đồ án “rồng chầu mặt trời” là một mô típ phổ biến, thường xuất hiện trên kiến trúc đình, đền, miếu và các công trình tôn giáo. Trung tâm đồ án thường là hình mặt trời, bao quanh bởi mây lửa, hoa lá và các dạng hoa văn dây leo. Tuy nhiên, trên bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương lại xuất hiện một biến thể hiếm gặp: “rồng chầu hoa cúc”.

Trang trí hoa văn ở thân bệ phía trước.

Ở vị trí trung tâm mặt trước thân bệ đá là cụm hoa cúc lớn, giữ vai trò trung tâm, hai bên có đôi rồng chầu. Bức chạm thể hiện ba bông cúc lớn ở ba trạng thái khác nhau: bông chính giữa nở mãn khai, bông bên trái vừa chớm nở, bông bên phải nghiêng như hướng về nguồn sáng. Xen giữa là các lá cúc uốn lượn mềm mại, tạo bố cục khép kín và sinh động.

Hai bên là cặp rồng được tạo hình khỏe khoắn nhưng vẫn giữ được sự mềm mại đặc trưng của rồng thời Lý - Trần. Thân rồng cuộn mình, uốn lượn chia thành nhiều khúc xen giữa các quầng mây. Đầu rồng ngẩng cao, miệng há rộng, nhả ngọc, mào dài, sừng hai nhánh, tai lớn, chân bốn móng, vây lưng thưa, lớn, thân có vảy. Từng chi tiết được chạm sắc nét, cho thấy tay nghề điêu luyện của nghệ nhân đương thời.

Thông thường, trên các bàn thờ đá thời Trần, hoa sen giữ vị trí chủ đạo, gắn trực tiếp với biểu tượng Phật giáo, còn hoa cúc chủ yếu xuất hiện ở các đường riềm trang trí dưới dạng cúc dây. Việc đưa hoa cúc lên vị trí trung tâm để trở thành đối tượng chầu phụng của rồng là hiện tượng đặc biệt, cho thấy dụng ý biểu tượng rõ rệt.

Vấn đề đặt ra là: vì sao lại là hoa cúc mà không phải mai, lan, trúc, tùng?

Theo nhà nghiên cứu người Pháp Schelette thì mặt trời không chỉ có một hình thức biểu hiện là hình tròn nên ông đã lập một bảng phả hệ mặt trời. Bắt đầu từ hình mặt trời có 12 tia trên trống đồng Đông Sơn, các biến thể khác là chữ vạn xuôi, chữ thập (+), chữ S (không thấy nhắc đến hoa cúc). Nhưng theo nhận định của chúng tôi, hoa cúc trên ban thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương là biểu hiện khác của mặt trời, bởi hình khối viên mãn của nó. Bông cúc mãn khai nhìn chính diện cũng có hình tròn với những cánh xòe, nở xung quanh nhụy gợi hình ảnh các tia sáng, với ngụ ý ánh sáng thiêng liêng tỏa khắp muôn phương, tạo nguồn hạnh phúc ngập tràn vũ trụ.

                                        Trang trí đề tài hoa cúc

Theo quan sát biểu tượng học, hoa cúc mãn khai nhìn chính diện có hình tròn viên mãn, các cánh hoa tỏa đều quanh nhụy gợi liên tưởng đến hình ảnh mặt trời - biểu tượng trong tư duy nông nghiệp truyền thống, biểu đạt sự hướng về nguồn sáng tối thượng, về “vương quyền” và “thần quyền”.

Sự thay thế ấy không phải ngẫu nhiên. Trong bối cảnh cuối thời Trần, khi Phật giáo tuy vẫn giữ vị trí quan trọng nhưng đã không còn ở đỉnh cao như thời Lý, đồng thời Nho học ngày càng mở rộng ảnh hưởng trong đời sống chính trị - xã hội, thì hệ biểu tượng nghệ thuật cũng có sự dung hợp sâu sắc hơn giữa tư tưởng Phật giáo, vương quyền và đạo lý Nho gia.

Hoa cúc trong truyền thống Á Đông không chỉ thuộc bộ tứ quý mà còn là biểu tượng của sự trường tồn, thanh cao và khí tiết quân tử. Đặt hoa cúc vào vị trí trung tâm thay cho hình ảnh mặt trời vừa giữ được lớp nghĩa vũ trụ thiêng liêng, vừa bổ sung lớp nghĩa đạo đức của bậc chính nhân quân tử. Điều này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ biểu tượng thuần quyền lực sang biểu tượng kết hợp giữa quyền lực và đức trị.

Vì vậy, đồ án “rồng chầu hoa cúc” trên bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương không chỉ là một sáng tạo mỹ thuật độc đáo mà còn là một biểu hiện đặc sắc của tư duy biểu tượng thời Trần. Ở đó, hình tượng rồng - biểu tượng của vương quyền và sức mạnh - hướng về hoa cúc như hướng về nguồn sáng, về đạo lý và sự chính danh. Đây chính là giá trị đặc biệt tạo lên giá trị nghệ thuật đặc sắc và tính độc bản của bảo vật quốc gia này./.

Đỗ Văn Hiến-Giám đốc Bảo tàng NB